.jpg)
| PEN International |
| Promoting Literature, Defending Freedom of Expression |
|
پروفسور محمدعلي فرزانه

لالهكيمي گول اولماز اونون دا باغري قارا
آذربايجان خلق باياتيلاريندان)) )
ميرزه باغير حاج زاده و تبريز صحنهسي
آذربايجان و تبريز تئاتري، پهلوي حاكميتي ايللرينده نئچه - نئچه قدرتلي رژيسور و آقشورون آدي ايله ايلگيليدير بو آرتيستلردن بير باغري قاراسي دا ميرزه باغير حاجيزاده اولموشدور. (1) حاجزاده، اؤز استاژيني (تئاتر اؤيرنجيليگيني) نئچه جنوبلو رژيسور و آرتيست ايله تفليس كونسرواتوروندا بيتيرميش، قاييديب باكيدا صحنهيه چيخميش، سونرادا رژيسور و آرتيستلرين نئچهسي ايله تبريزه قاييتميشدير.
حاجزادهنين او ايللرده، روسيه انقلابينين ان گورولتولو ايللرينده، باكييا گئتمهسي، اورادا تئاتر دونياسينا قدم قويماسي اؤزلوگونده حاجزادهنين حياتيندا سونرادان درين تأثير بوراخان بير حادثهيه چئوريلميشدير.
حاجزاده نقل ائدردي: آتام تبريز بازاريندا پولو يوخ، آمما حؤرمتي چوخ آداملاردان بيري ايدي. او تبريز تاجرلرينين آل - وئر ايشلرينه كومروكده ياقونسولاتلاردا امانت چيليك ائدر و اوردان الينه چاتديغي تومناتلا كئچينردي. اونون بوتون تلاشي مني اوخوتماق و دوقتور اولماق اوچون تفليسه گؤندرمك ايدي (اوندا تبريزده دوقتور اولماق ايستهينلر بير باشا تفليسه گئدر و اورانين عالي طب فاكولتهسينده تحصيله دوام ائدر ديلر. حادثهني حاجزاده دؤنه - دؤنه دئيهردي: كيشي مني آرزوينان گورزوينن اوخودوب يولاسالدي كي، گئديب اوردا دوقتور اولوم، قاييديب گليم ايرانا و اورادا يازيق - بئچارلاري مجاني معالجه ائديم. دوقتورلوق اوخوماديم. آرتيسليك اوخودوم، بلكه اونلارين دوشونجهلرينده تأثير بوراخيم، آمما اونلارين يازيقليقلاري يئرينده دورسون، اؤز يازيقليغيما دا چارهساز اولماديم...
حاجزاده تبريز ده امكداشلاري طرفيندن قورولموش تئاتر قروپونا قاتيلير و ايشه باشلايير. اونلارين عمده چاليشمالاري تبريزده تازاجا بنا ائديلميش مُدرن شير خورشيد صحنهسينده يئر به يئر اولوردو. ميرزا باغير هئيكلي، سيماسي، داورانيشلاري و سسينين توناژي ايله اويغون بيردرام آرتيسي كيمي، عهدهسينه دوشن روللاري، حتي اوتللو و شيخ صنعان كيمي آغير پرسوناژلاري بؤيوك باجاريقلا ايفا ائديردي. او ايستر حسين جاويد، جعفر جبارلي، جليل محمد قليزاده كيمي آذربايجان درام نويسلري و ايسترسهده غربي درام نويسلرين اثرلرينده پارلاييردي.
او ايللرده، سؤز يوخكي، تئاتر تبريزده و آذربايجانين آيري شهرلرينده آذري توركجهسينده وئريليردي و معروف درام اثرلري بو ديلده صحنهيه چيخاريليردي. بو امر 10-1308 ايللرينه قدر دوام ائدير حاجزادهنين صحنه فعاليني گوندن - گونه يوكسهليردي. بو ايللرده رژيم توركجه تئاتر وئرمگي، كتاب بوراخماغي، حتي يازماغي - اوخوماغي و سونرالار دانيشماغي داياساق ائتدي. بو قرار اجرا ائديلن دن سونرا، حاجزاده اؤزو دئميشكن درام آرتيستدن بير كمدي درام آرتيسته چئوريليردي، چونكي اوفارسيني چارهسيز لهجه ايله دانيشير و تماشاچيلاردان چوخو اونون سؤزلريني باشا دوشموردولر و تئاتر ديل يانسيتما صحنه سينه چئوريليردي.
بوتون بونلارا گؤره حاجزاده بير يوللوق صحنه حياتيني ترك ائدير، دالي اوتورور و بير چيخيش يولوتاپماق اوچون فاجعهلي بير دربهدرليك ايله اوز - اوزه گلير. بيز گئچميش يازيلاردا يئري گلنده بو ماجراني بير فاكت كيمي گؤسترميشيك. آمما ايندي بورادا دا اونا اشاره ائتمگي لازم گؤرورك. حاجزاده خاطرهلرينده دئيير:
«1307 نجي ايلده، تبريزده شير خورشيد صحنهسي آچيلاندان سونرا بيز چوخلو نمايشنامهلري موفقيتله صحنهيه چيخارديق. بيز ايستر بو صحنهده و ايستر آراميان صحنهسينده كمدي نمايشلرلهيان - يانا، جدي اثرلرده اويناييرديق، نمايشنامهلر گؤزلهنيلمز موفقيت قازانيردي و اونلاردان بعضيلري آيلار صحنهده اوينانيليردي. بير گون شير خورشيد صحنهسينده، ياديمدا اولدوغو كيمي حسين جاويدين «شيخ صنعان» اثريني تمرين ائديرديك. تمرين زاماني آرتيستلردن هئچ كيمسهني سالونا يول وئرميرديلر. لاكين، او گون بير گؤزلوكلو آقادا سالوندا حاضير ايدي. بير رژيسوردن اونون بارهده سوروشدوق. رژيسور دئدي. بو، آقاي غلامحسين خان معارف، آذربايجان معارف و اوقاف ادارهسينين مفتيشيدير. نمايشي يوخلاماق اوچون گليب. او وقته قدر نمايشنامهلري يوخلاما ايشي مرسوم دگيلدي و بيز هاميميز بو موضوعدان شاشديق. تمرين قورتاراندان سونرا، آقاي غلامحسين خان بير سؤز دئمهدن يولونو توتوب گئتدي. بو ماجرادان نئچهگون سونرا، بيزه خبر وئرديلركي، تامام آرتيستلر فلان گون حضرت اجل آذربايجان معارف و اوقاف رئيسي حضورونا شرفياب اولماليديرلار. بيز هاميليقجا تعيين اولموش گونده معارف ادارهسينده حاضير اولدوق و بونا باخماياراقكي، حضرت اجل گؤروش ساعاتيني اؤزو معين ائتميشدي، بيزي بير ساعات انتظار اوتاغيندا ساخلادي و سونرا همان آقاي غلامحسين خانين وسيلهسيلة شرفياب حضور اولماق رخصتي وئرديلر. بيز، بير مدتده رياست اوتاغيندا اياق اوسته قالديق تا حضرت اشرف آغير - آغير رياستميزينين داليندان دوروب، ايرهلي گلديلر و بيزلري تك به تك باشدان آياغا گؤزدن گئچيريب دئديلر: آقالار، بيليرسيز سيزلري نييه چاغيرميشام؟ چاغيرميشامكي، هامينيزا دئميش اولامكي، بوندان سونرا تورك ديلينده نمايش وئرمك قدغن اولور، سيز نمايش وئرمك ايستهسيز، حتماً گرك فارسجا اولا. البته، امكاني وارسيز گربه، گوربه، گيربه، كوربه دئيهسيز. لاكين، غلامحسين خان توركوده گربهيه نه دئييلير؟ - قوربان پيشيك، بلي، حق نداريد پيشيك بگيد باشا دوشدوز. ايندي گئده بيلرسيز.من فاجعهنين درينليگيني دويوردوم. هاميليقجا قاييتديق. من عصباني ايري آدديملارلا يوروردوم. رژيسور داليدان منه چاتيب سوروشدو: بو عجله ايله هارا؟ دئديم: گئديرم آذربايجان تئاترينين عزا مجلسيني سووام - آيدين ملي - دموكراتيك و ضد امپرياليست روحيه داشييان آرتستين، اؤز سؤزو ايله دئسهك، ديلي دينج دورمور و بوبابتدن سايسيز سيخيتي لار و اهانتلره معروض قالير. صحنهدن چكيلمك و گؤره بيلهجاغي ايشين رؤيايا چئوريلمهسي، اونو بير طرفدن عصبيلشديرير و او بيري طرفدن بير چوخ ايشلره ال آتماغا وادار ائدير، لاكين بونلارين قولپو الينده قالير. البتده، خاطرهلرين دواميندا گؤره جاغيميز كيمي، اونون اقبال اولدوزو بو ايللرده آزدا اولسون پارلايير. لاكين بوپارلاما چوخ قيسسا اولور. بو ايللرده حاجيزاده صحنه آرتيستليگيندن اوزاقلاشديقجا كوچه و بازار آرتيستينه چئوريلير و بو يئني وظيفهسينده خلقي هم سئوينديرير، هم گولدورور، هم كدرلنديرير و همده دوشوندورور. اونون بو سيماسي خلق آراسيندا، كوچهده - بازاردا، درين ايز بوراخير و اونو خلقين ايستكلي آرتيستينه چئويرير.
بونونلا ياناشي، حاجيزاده ملي دموكراتيك روحيهسي ايلهايستر - ايستهمز سياسته ياناشير...
* * *
او بوتون بو ايشلرين هاميسيني، جاوانلاري «زوراكي - سرباز» آپارماقدان تاترياكيخا نالارين تبريزده و آذربايجانين آيري شهرلرينده ياييلماسيني انگليسلرين گؤزوندن گؤرور، رضاشاهي اونلارين آدامي بيلير، كئفلي واختلاري نهكي دربار وار، شاه وار هاميسيني ساپا دوزوردو.
هر دفعه گزارش وئريرديلر، اطلاعاتين خفيهلري اونو آپاريرديلار كلانتريده كؤتك آلتينا ساليرديلار اونو دؤيمك و اينجيتمك اوچون، حاجيزادهنين اؤزو دئديگي كيمي، گاه بچهيانا، گاه مردانا باتون دان، گاه ايكي ديللي و گاه نئچه ديللي شاللاقدان، مئيوا آغاجي شويلهلريندن، تپيكدن، يومروقدان، سيلليدن استفاده ائديرديلر.
او بير چوخ واختدا خومار اولدوغو حالدا اطرافيندا كئچن حادثهلري ايزلهييردي. كشيلرين بؤر كونو دگيشمه و قادينلارين باشيني آچما اونون الينه عنوان وئريردي. او دفعهلرله آشاغيداكي ماجرالاري بير نمايشنامه كيمي نقل ائدردي.
1ـ دلي علي آقا ماجراسي
دلي علي آقا گرك يادنيزدا قالميش اولا. او ششگيلان محلهسي دليلرينده ايدي. ششگيلان تبريزين اعيانلار محلهسي اولدوغوندان و اداره رئيسلرينين اورا گليش - گئديشيندن هميشه «تميز» ساخلا نيليردي. اورادا كيشيلرين و آروادلارين بؤرك و باش اؤرتوسو مرتب ايدي يالنيز خياباندا سحردن آخشاما وئللهنن علي آقانين، دوروموخوشا گليم دگيلدي بعضيلري، مخصوصاً خانيملار دئيهرديلر: او يوخاريدان آشاغا گليب اونا اوجشمك گناهدي بعضيلري ده دئيرديلر: او هاميدان آغيلليدير، او بير دانا چيرك و ياغلوچا كئچه توركو قاشينين اوستونه يانقيليجي قويموش، حتي كلانتري رئيسيندن ده چكينمزدي. هر يئره آپاريب بوراخسايديلار آز ديرياميش پيشيك كيمي قاييديب گليردي.
كلانتري رئيسي بير گون مأمورلارينا دئيير: سيز بونو ديله توتون، ناهار وعدهسي وئرين، بير پهلوي بؤركودا حاضيرلايين، باشينداكي بوركو گوتوروب، تازا بوركو اهمالجا باشينا قويون مأمورلار بو ايشي گؤرورلر. سونرادا آيناني قاباغينا توتوب دئييرلر: علي آقا! باخ گؤرنه ياراشيقلي اولدون. لاپ محمدخان حاج عليلويا (ارسباران خانلاريندان بيري) بنزهييرسن.
علي آقا بير سؤز دئمهدن كلانتريدن چيخيره ياخينداكي سلماني دكانينا گيرير. اوردا دقتله اوزونه و بؤركه باخيرودوداق آلتي دئيير «علي آقا» لاپ قورومساق اولدون گئتدون. سونرا گليب كلانترينين قاپسيندان باشيني ايچري اوزادير و دئيير: اسدخان (اسدخان كلانتري رئيسينين كيچيك آديدير) منيم بؤركومو دگيشديرمكله نه اولاجاق؟ اگر هنرين وار منيم بئينيم دگيشدير..
2ـ اصغر داواتگر اوغلو نايب كاظم، قديم نظميه چيلردن ايدي. اودا هاقوجالميشدي. آمما ياخشي آدام اولدوغوندان هله نايب اولليك رتبهسي ايلهوار گلي ائدردي. بير گون حاجيزاده گورور بير قادين حامامدان گلير. نايب كاظمدا كوچهده اوزبه اوزدن گلير. بو آرادا بير نظميه سرهنگيده هاردانسا اوردا تاپيلير. نايب كاظم سرهنگين الينه باهانا وئرمهمك اوچون، ياناشيركي آروادين چادراسين باشيندان آچسين. نايب كاظمين الي آروادا طرف اوزاناندا او باغيريركي «نايب كاظم! سنده قورومساق اولدون؟» حاجيزاده نايب كاظمين يانيندان سووشاندا ائشيديركي سرهنگ اونا دئيير: صاباح اؤزونو اطلاعاتا تانيتديرسين. علي آقا بونو هاردان ائشيدير ششگيلانا جار ساليركي: نايب كاظمي اطلاعات ايستهييبلر، صاباح اؤزوم گئده جاغام، اولارانشان وئرهجاغام!...
حاجزادهنين شهرين بوتون دليلريندن و «دوييهلريندن» خوشو گلير. اونلارلا خوش - بئشي وار ايدي. بعضاً دئيهردي: كاش منده اونلاردان بيري اولايديم، آمما حيئف اونلاردا اولان قورخمازليق منده يوخدو. او، آرزولاردي «علي بئداوام» اولسون. او دئيهردي «علي بئداوام» آغلير، اونون آغلاماسيني من دويورام، گؤز ياشلاري صوراتلارينا يوخ، دامجي - دامجي ايچرسينه دامير. او گؤز ياشلاريني چؤرهيينه ياوانليق و ايچديكي اسپيرته مزه ائلهيير...
آداملارين «تقليد»يني چيخارديغيندان اوشهنيرلر. بير گون او قهوهخانه دا ائشيديركي، شاهين روزنامهسي بير مصحح دالينجادير. شاهين روزنامهسينين مديري آقازاده شاهين، دموكراتليق سابقهسي اولدوغو حالدا، ايندي روزنامهني يوللانديرماقدا دولتين يارديملاريندان فايدالانيردي. ميرزا باغير، شاهيني ياخيندان اوزاقدان تانيديغي و اونون بير آز «اتي آجي» آدام اولدوغونو بيلديگي حالدا، ياخين فرصتده اونون ادارهسينه گئدير. اداره دئينده، بير داريسقال پللهكان، نوح اياميندان قالميش ايكي اوتاق، بير انبارا بنزهر دالدايئر، ايكي - اوچ ميز و بئش - آلتي صندليدن عبارت ايدي. اوتاقلار بيري - بيرينه آچيليردي و شاهين ايكينجي اوتاقدا اوتوروردو. قاپيلار و پنجرهلر پردهسيز ايدي. شاهين اوزو اوجابوي، هايكونچو، خوشونا گلن سوزدن قاه - قاه چكيب اوجا سسله گولن و خوشونا گلمه ديگي ايشدن آجيغي توتوب قيشقر باغيرلا هويكورن بر آدام ايدي. او آياق سسي ائشيديب باشيني ميزدن قووزادي و حاجزادهني گؤرونجه بير آز توپارلاندي و باخيشلاري آشاغا رسمي بير ديالوق ايله سوروشدو: شاهين اؤزوده وقتيله - هه، حاجزاده، خوش گؤرموشوك، نه عجب بو طرفلردن؟
آرتيست ايدي! ائشيتديم سيزين مصححه احتياجيز وار، گلديم گؤروم مني ايشه گؤتورورسوز؟
شاهين ايچينده مدتلردن سونرا بير مصححيمين تاپيلما سئوينجيني گيزلهدهرك اؤزونو اويانا قويمادان دئدي:
- سؤز بوندا دگيلكي منيم مصححه احتياجيم وار، آمما اول ده گؤروم سنون بو ايشده سررشتهن وار اساساً صحنهنين نه دخلي وار مصحح ليله؟
- من نمايشلرده هر آرتيستين ديالوقونو آييريب اونا يازارديم، رژيسورده اولموشام... او حاجزادهنين سؤزونو كسيب دئدي:
- بونلار هاميسي اؤز يئرينده، آمما بو ايش تجربه ايستر. هئچ دئمهدين هله سن صحنهني نييه بوراخدين، اوراكي سنون اؤلن يئرين ايدي؟
ياخشي بيليرسيز صحنهده توركو دانيشماغي قدغن ائلهديلر بيزيم جماعت ده فارسي بيلمير. من اؤزومده فارسيني سيزين كيمي چتين دانيشا بيليرم...
شاهين بو سؤزلري ائشيدنده باشيني آشاغا تيكدي. قاشلاري چاتيلدي، اودقونا - اودقونا ميزين اوستونده اولان بيرييفين كاغاذي قاريشديردي و اونلارين آراسيندان بيريني چيخاريب دئدي:
- گل، بونو آل، نامة واردهدير. اونون دو زلت، اؤزونوده پاكنويس ائله وئرمنه.
حاجزاده لازم گلنده اهل قلم ايدي او، بو ايشي چوخ دقتله يئرينه يئتيريب، تميزلنميش نامهني شاهينه وئردي. شاهين ايشدن راضي قاليركيمي دوداقلاري بير لحظه قاچدي، سونرا گئنه سيماسي اولكي حالا قاييتدي و دئدي:
سن هلهليك گليب مشغول اولورسان، آمما بيلير سن منيم موزعيمده يوخدور، سراغلاش، بير نفرده موزع تاپ. او قاباقكي مصححله موزع سحردن آخشاما بيري - بيريله بوغوشوردولار. ايش اورا يئتيشديكي، ايكيسينيده جواب ائلهديم. بورا ماتي ميخاناسي دگيلكي، حاج زاده اؤزيانيندا دئدي: سنون بو آجيديلووه ميه موزع قالار؟...
ميرزا باغير دئيير: باش اوسته، من چاليشاجاغام بير نفرده زيرك موزع تاپيم. آمما، بويورون گؤرك بيزه حقوق نئچه وئرهجاقسيز. من اؤزوم ائولي دگيلم، آما ائو كرايهسي وئريرم، اوزومده سيگار چكيرم، آمما، موزع بلكه ائولي اولدو. بيليرسيز سوباي آدامين خرجي داها چوخ اولور. شاهين دئدي: ياخشي اولدو دئدين، روزنامهنين وضعي ياخشي دگيل، بو قاليبسيزين باشاريغيزا، اگر روزنامهنين تكفروشوسونو چوخالدا بيلسيز، اوندان پورسنت آپاراجاقسيز. هلهليك بو حقوقا گرك قاتلاشاسيز.
حاجيزاده اوتانير بير سؤز دئسين، مسئله ائله بوجور اؤرتولوقالير. او، اؤزو ايشه باشلير و بير نفر موزعده سرآغلاشير. گونلر سونرا ائشيديركي، محمد بيريا (او بيرياني قاباقدان تانيردي. او سربازليغين قورتارميشدي و بيكار ايدي. بيريا بير شرط ايلهكي، حاجيزاده اونا صحنهيه چيخماغي اؤيرتسين (بيريانين اؤزونون چوخ قدرتلي ديالوق و نطق باشاريغي وار ايدي) موزعليگي بوينونا آلير. بونلار هرهسي اؤز ايشلريني گؤرورلر و گونده بير ساعات سحر طرفي شاهين گلمهميش يا آخشام او گئدندن سونرا تئاتردا اولان پرسوناژلاري تمرين ائديرديلر. روزنامهنين تكفروشيسي چوخ آز ايدي. اونلار هر ايكسيده خوش خوراك ايديلار و ناهارا معمولاً روزنامهيه ياخين اولان مش عابباسدان پيتي گتيريرديلر. بونلار گوندن گونه شاهينين احوال روحيهسيله آرتيقدان آرتيغا تانيش اولوردولار. حاجيزاده باخيركي، شاهينين جيبينده پولو اولاندا اودابانلاري اوسته يئرير و اؤزوده شنگول گؤرونور. بو ايش عموماً بورجون سون گونلرينده اولوردو. بو گونلر آقازادهنين قولتوق جيبنده معمولاً بير يا ايكي باغلام تازا پول اولوردو. بويوللارين باغلانديغي باند بئله آچيلماميشدي. حاجيزاده امكداشي بيريا ايله بو قرارا گليرلركي، ديزيني بير آي باشدان باشا نسيه يئسينلر و سونرا مش عابباسا سفارش ائديرلركي، سن پولوندان نگران قالما، فقط آيين باشيندا بيريا گليبسني چاغيراندا الينده ياغيندا داشسا، قوي يئره و گل روزنامهدههاي - هاراي قوپاركي، آي جانيم، بونه مسلمانليقدير يئديگير ناهارلارين حسابيني نييه وئرميرسيز. نسيه بير گون اولار، ايكي گون اولار، نهكي بير آي.
بورجون سونو اولور و شاهين دابانلاريني تاققيلدا دا - تاققيلدا دا و سلامين جوابيني گولر اوزله آلان گون بيريا گئديرومش عابباسا دئيير گلسين. مش، عابباس گلير و پيلله كانلاري چيخار - چيخماز باشليركي: آي جانيم، گلميشم دئيهمكي، اگر حسابيزي چوروتمهسيز بو گوندن پيتي وئرمييه جاغام. هاردا گؤرونوب ناهار پولو بير آي نسيه قالا؟ من ده كاسيب آدامام... آقازاده اداره ده هايكويو خوشلامازدي، بونا گورهده چاغيرير:
- حاجيزاده اوردا نه خبردي؟ كيمدي بو هايكوي سالان؟
- قوربان مش عابباس پيتي پزدي. بيز بير آي نسيه پيتي گتيرمشيك، گليب پولونو ايستر. شاهين دوداقلارين قيسدي، اونون الي قولتوق جيبينده گزيشدي، بير دانا تازا بش تومنليك بارماقلاري آراسيندا چيخاريب، ميزين اوستونه آتدي و حيرصلي سسله دئدي:
- آدام كيمي دانيشانماسان؟ نييه دادتپيرسن، گل، گؤتور كسرين وئر... مش عابباس ياغلي، اؤنلو گونون جيبيندن قارا پول چيخاريب ميزين اوستونه قويدو، بركتيز چوخ اولسون دئييب اوتاقدان چيخدي. آقازاده بير آز سومسوندو، بير دسته تازا روزنامهيه اشاره ائديب دئدي.
- بونلارنييه پوستا وئريلمهييب؟ روزنامه چيخان گونون صاباحي گرك مشتركين آدرسينه چاتسين؟ حاجيزاده دئدي:
- ماركاميز (تمبريميز) قورتاريب، ممد گلنده آليب گتيرهجاق.
پيتي برنامهسي بورادا قورتارمادي، هر بورجون آخر گونومش عباس گليب،هاي - بيديريق سالير و پيتيلرين پولونو آليب گئديردي.
شاهين اجزالاريندان (او دفتر ايشچيلريني بئله آدلانديريردي) چوخ راضي ايدي و اونلاردا صحنه تمرينلريني چوخ احتياطلا دوام ائتديريرديلر. محمد بيريانين هم صحنه حركتلري و هم ده ديالوق باجاريني چوخ گوجلو ايدي. او حسين جاويد كيمي ديالوقو شعر اساسيندا يارادان يازيچينين روللاريني بئله چوخ مهارتله اويرهنيب و ايفا ائديردي.
او گونلر، رضا شاهين تبريزه گلمك خبري چوخ سرعتله آذربايجاندا ياييليردي و بوتون ادارهلر و سازمانلار بو ايش اوچون حاضيرليق آپاريرديلار. رضاخانين شهرده گليب كئچديگي مسيرين ديوارلاري آغارديلير. شهر تميزلهنير، اونون گؤرمگه گئدهجكي و يا اتراق ائتديگي ائولر تميزلهنير، خيابانلار ايران بايراغي ايله بزهديلير و مسير بويو «تاق نصرت»لر وورولوردو: رضا شاهين گلديگي تاريخ ياخينلاشديقي بو تشريفات چوخاليردي. بو سيرادا بير گون آقازاده شاهين ادارهيه گلير. اوتاغينا كئچيب. حاجيزادهني چاغيرير و اونا دئيير. ائشيتميش سنكي اعليحضرت آذربايجانا تشريف فرما اولاجاقلار. من ايستيرم (او من سؤزونو چوخ ايشلهديردي) شماره مخصوص چيخاردام، آغ كاغاذدا، ايكي رنگ، باش صفحهده اعليحضرتين نظامي لباسدا عكسي. حاجيزاده، سن گرك بير ايش گؤرهسن، بو پالتاردا اولماز، گلرسن منيم پالتارلاريمدان بير دست آييرسان، گرك آغ كؤينك گئيهسن، كراوات ووراسان، ائله صاباحدان دا ايشه باشلاياسان. سنين ايشين بو اولاجاقكي، شماره مخصوصدان بير نمره قيزيل سيني ايچينده سرمونو (تشريفات) ايله، او گونكي ارباب جرايد شرفيات اولورلار، باشين يوخاري، سيني الده، آرام آدديملارلا اوبو سؤزلري دئينده بوينونوقاز بوينو كيمي يقهدن چيخاريب، اوتاقدا ايري آدديملارلا بو باشدان اوباشا گئدير) اعليرحضرتين دوردوغو يا اوتوردوغو يئره باخين، بير ديزيني يئره قويوب، روزنامهني تقديم ائدهسن. اگر اعليحضرت بير سؤز سوروشسا، ادب - اركانلا جواب وئرسن، اگر سوروشماسا، نئچه قدم (او يئنه تمرينه دوام ائدير) دالي - دالي گليب صفده دوراسان...
هله آقازادهنين سؤزو قورتارماميش حاجيزاده دئيير: قوربان، بو ايش منيم ايشيم دگيل، من بو گونه قدر بو ايشلردن گؤرمهميشم، خوشوم داگلمز. سيز بونا بير آيري آدام تاپين، سيزين يان - يؤردهزده چوخلاريوار، بو ايش اوچون جان وئريرلر...
آقازادهنين رنگي سارالير، ياخين گليب حاجيزاده ايله بورون بورونا دايانير و دئيير:
- بس سن هارانين آرتيستي سن؟ سنين اليندن فقط خلقه او چشمك گلير، اليمين امهيي يوخدور. سندن چوخ اينجيديم. هلهسندن ايندي جواب ايستهميرم، بير ايكي گون ياخشي فكرلش، منه «هَن» دئنه...
- آقاي شاهين من نظريمي جدي حالداسيزه دئديم. بو ايشلر منيم اليمدن گلمز...
شاهين باشي آشاغي اوتاقدا اوباش - بو باشا گئديب، سونرا دؤنوب حاجيزادهيه دئيير: آقاي حيدرزادهني توت، من دانيشيم...
شاهين، حيدرزاده تبريزين سانيلي سيمالاريندان بيري ايله اوزون - اوزادي دانيشيق آپارير. يقين حيدرزاده مناسب بير آدامين تاپا بيلهجهييني وعده ائديركي، حاجيزادهنين ياخاسي شاهينين اليندن قورتارير. آمما او گوندن شاهين حاجيزاده ايله باشي آغير دولانير، بعضاً حتي اونون سلامينين دا جوابيني آلمير...
رضاشاه اوزون انتظاردان سونرا تبريزه گلير، علما «ارباب جرايد»ين شرفياب اولدوغو وقت شاهينين چاپ ائتديگي «شمارة مخصوص» قيزيل سينيده حضورا آپاريلير. رضا شاهين چوخ خوشوگلير و رئيس كل تشريفاتاً دئيير اونون مرا حيميني ارباب جرايده، خصوصيله شاهينه بيلديرسين.
مراسم قورتارير و شاهين حيدرزادهنين و نئچه آيري تبريز معتمدلريندن ناهاري بيرليكده يئمهيي خواهش ائدير.
اونلار ناهاري روزنامهيه گتيريلمهسينه اصرار ائديرلر و حيدرزادهنين آدامي چلوكباب سفارش وئرمگه گئدير. بو حالدا اونلار روزنامه ادارهسينه چاتماقداديرلار. شاهين اوجا سسله (اونون سسي جينگيلتيلي ايدي) دئيير:
جناب حيدرزاده، اعليحضرت همايوني تمام ارباب جرايده، عليالخصوص بندهيه ملاحظه بويوردوز نئجه اظهار مرحمت بويوردولار؟ ها، ها، ها، ها...
روزنامه ايله اوز به اوز ائوده عدليه وكيلي مرتضي هدي آلمانلي خانيمي، بولدوك تولاسي ايله ياشاييردي. تولا غيرعادي گولمك سسي ائشيدينجه باشلير هورمهيه. شاهين بئله خيال ائديركي بو سسي حاجزاده اونو يانسيلاماق اوچون چيخاردير. غضبله حاجزادهيه باخيب، آمما هئچ بير سؤز دئمير. بير هفته گئچير لاكين او اجزا سسله بير كلمه بئله دانيشمير. شاهينين روحيهسيني تانييان حاجزادة ياخيندا بير طوفان قوپاجاغيني گؤزلهيير و طوفان بير گون باش وئرير.
او گون شاهين ساعات اون بيرده يعني هر گونگوندن گئج ادارهيه گلير. سلام، صاباحسيز اؤز اوتاغينا گئچير، قاش - كيرپيي يئر سوپورور و دوداقلاري اسير. او در حال حاجزادهني حضرت چاغيريب و دئيير: آقاي مصحح، بير دئنه گؤروم منيم شمارة مخصوصوم خيابان قاپيسيندا مشه مهدي علافين دلانيندا نه ايشي وار؟ حاجزاده دئيير بو ايشدن اصلا خبري يوخدور و آرتيرير:
- آقاي شاهين! اگر سيز ايسته ميرسيز بيز بورادا اولاق گونوگون آخشام قويوب گئدهريك... شاهين باغيرير: آقا، هارا قويوب گئدرسيز، اگر رئيس نظميه اولماسايدي، اطلاعات مني گؤندهريردي توقيفه. سنين ايشين اولماسا، حتماً او حرامزادا ممدين ايشيدير. او ايندي هاردادير؟
- گئتدي سيگار آلسين، ايندي قاييدير.
سونرا او بيرينجي اوتاغا قاييداندا گؤردو ممد گليب دئدي:
- ممد، ائله بيل آقاي شاهينين سنله ايشيوار، دئييرمنيم شماره مخصوصوم خيابان قاپيسيندا مشه مهدي علافين دكانيندا نه قايرير دئيير: وئريرميشله توقيفه رئيس نظميه ضامن اولوب. اونلارين سسي آستادان دا اولسا. شاهين ممدين قاييتديغيني بيليب اونو سسلهدي.
- ممد، گل بورا. ممد آياغين ايچري قويدو - شاهين گؤزو اونا ساتا شجاغين فشنگ كيمي پاتلادي - منه باخ گؤروم، ديزيق، حامله. منيم روزنامم خيابان قاپيسيندا مشه مهدي علافين دكانيندا نه قايرير. ميه مشه مهدي منه آبونهدي، او آجيندان ياتيرگون اورتا دورور.
- آقاي شاهين، سن مهلت وئرسن شايد من سني باشا سالام، آمما سن كي مهلت وئرميسن، شاهين كئچيبميزين داليندا اوتوردو، بوتون هئيكلي اسيردي - دئدي: خوب بويور گؤرك آمما اگر بير كلمه يالان دئسن دريوي فيلقي چيخاردارام.
- خاطر جمع اول، من يالان دانيشمارام، حاج آقاي جعفر آقانين شماره مخصوصونو آپارديم قاپيلارينا، نه قدر قاپيني دؤيدوم، جواب وئرن اولمادي. آخيرده وئرديم مشهمهدي علافا قونشولوقدا و دؤنه - دؤنه تاپشيرديم، حاج آقاي جعفر آقا گلنده روزنامهني وئرسين اونا. ايندي داليسينه اتفاق دوشوب منيم اوندان خبريم يوخدور.
- ياخشي، اوزونو پاكاچيخارتماغا چاليشما! سيز ايكينيزده منيم باشماپلا اوتموسوز، ايكينيزده برئزين قيراغيسيز، بئلهليگله بو شهرده منه آبري قويماسيز. اوسنين يئكن دير، او گون بئش نفر كيشينين يانيندا منيم گولماغيمي چوچويون گولماغينا اوخشادير، بودا سن، دونن ارك باغيندا آرتيسلرين يانيندا منيم ادامي چيخارديسان، بوگوندن روزنامهمين شمارة مخصوصي گؤي مسجد كوچهسينده مشه مهدي علافين سينيق شوشهسي يئرينه ياپيشديريليب... ممد دئيير، آقاي شاهين سيز قضاوتده عجله ائديرسيز، ميرزا باغير هئچ واخت سيزي يانسيلاماز، او هميشه سيزه حؤرمت بسلهر، ايستر اوزده، ايستر دالدادا، بيز گئديب بو روزنامهنين مسئلهسيني ايچ ائلييه جاغيق. ايستهسيز اؤزوزده گلين.
شاهين باخيشلاري يئرده دئيير: مسئله منه ايچ اولوب، سيز گئدين اؤزوزه ايچ ائلهيين، سونرا دا قاپيلاري چيرپيب گئدير.
او گئدندن سونرا ميرزا باغير و ممد بيرليكده خيابان قاپيسيندا مشه مهدي علافين دكانينا گئديرلر. مشه مهدي حاجيزادهني قاباقجادان تانييرميش. خوش پئشدن سونرا او چاي دئدي و سوروشدو حاجي مامان (چوخلاري تبريزين حاجيزادهيه محبتلريني بيلديرمك اوچون اونو بئله چاغيرار ديلار) نه عجب بو طرفلردن؟
حاجيزاده دئيير: بو روزنامه مسئلهسي بيزه يامان دردسر آچيب. روزنامهنين مديري شاهين دئييركي سيز بو ايشي عمداً گؤرموسوز و منيم آبريما توخونموسوز...
مشه مهدي حاجيزادهنين سؤزون ياريدا قويوب دئيير: شاهين غلط ائلير، دئنه ديلقيرين بيري ديلقر، سنون آبرين واركي، هله بيريده اونا توخونا؟ گلميشدي بورا، دئديم هنده- منده دانيشما، دئيهرم ائله وورارلاركي، آغزين يئردن تزك قاپار. قضيه بودوركي، سيزين بو همكار گتيرير روزنامهني حاج قد جعفر آقايا وئرسين، ائوده يوخوموشلار. وئرير منيم شاگرديم كريمه و دئيير: بونلار هر وقت گلديلر روزنامهني وئرهسن اونلارا. من اؤزومده روزنامهني گؤردوم، آمما ائله بيلديم بلديه يا نظميه اونو تبليغات اوچون چيخارديب. ايكي گون سونرا كريم دئديكي، سويوق گئجهلر بوسينيق شوشهدن سويوق پوفگورور ايچري، آخي كريم گئجهلر دكاندا ياتير، دئديم بوگونو - صاباحي دؤز، شوشه سالديرريق. اودا ساوادسيز آدامدي، گؤتوروب روزنامهني ياپشديريب پنجرهيه. اؤزوده رضا شاهين عكسيني ترسه ياپيشديريب، يعني باشي آشاغا، آياقلاري يوخاري. دونن آجان بونو گؤروب گئديب گزارش وئريب، از قرار معلوم دونن چاغيريبلارهاي - بيديريق گؤتوروبلر. گلدي بوراكي ائله - بئله. دئديم بير دانا ايشدي اولوب، سن اونو اؤزون هاميدان چوخ يئكلديسن. هله بو ايشين سيزه نه دخلي وار؟... آخي بيليرسن بيز اونون روزنامهسينده ايشليريك، بونلارين هامسيني بيزيم گؤزوموزدن گؤرور.
مشه مهدي دئدي: چوخ غلط ائيلر. او چوخ يولچو صفت. واتي آجي آدامين بيريدير. قديم نوباردا اولاندا اومندن اودون، كؤمور آپاراردي، آيلار پولوقالاردي.
گلدي زمان، كؤچدي زمان متفقلر ايراني اشغال ائتديلر. رضاشاه قدرتدن دوشوب ايراندان گئتمهلي اولدو. بو دفعه شاهين همان رضاشاهين كليشهسيني رنگلي يوخ، آغ - قارالي باشي آشاغي چاپ ائلهدي و آلتيندا يازدي «رضاشاه سرنگون شد» حاجيزاده بير نسخه بوتازا عكسدن گؤتوروب، بير نسخهده ساخلاديغي او قديم رنگلي عكسي آليب روزنامهنين ادارهسينه گئتدي. روزنامهده البته گتير - گوتور وار ايدي. شاهين تب «فوقالعاده» چيخاريردي. او، بو دفعه آذربايجانين داشيني سينه سينه ووروردو. حاج زاده آياقلاريني دره - دره پللهلري چيخدي، عكسلرين هر ايكيسينيده بيرينجي اوتاغين شوشهسينه سووادي. آشاغا قاييتدي و آغزيني يوخاري توتوب باشلادي هدانين آروادينين تولاسينين سسيني چيخارتماغا. شاهين هراسان پنجرهدن آشاغي باخيب، حاجزادهني گورنجه ايكي پللهني بير ائلهييب آشاغا يئندي. او حاجزادهنين اليندن - اوزوندن اؤپوب دئدي: من سيزين بارهده چوخ ياراماز ايش گؤردوم مني باغيشلايين، حاجزاده دئدي: هر كسين اؤز اشتباهينا مقّر اولماسي بير آدديم ياخشيلاشماغا طرف گئتمكدير. انشاءالله بوندان سونرا بلكه بير آز ياخشيلاسان!...
بو آرادا وورور فرقه تشكيل اولور. شاهين بو دفعه فرقهيه سوخولور، فرقهنين مراجعتنامهسيني امضالير، آمما سچگيلررده مركز قوميتهيه سئچيله بيلمهديگي اوچون فرقهدن اوز چئويرير و باشليرگاه نالا، گاه ميخا وورماغا. فرقه داغيلير و اورا آرادا - برهده گزيردي. تبريزين و بوتون آذربايجانين قانا بويانديغي 21 آذر 1325 - ده او عصاسي الينده هر طرفه فيرلانير، شهرداري قاباغيندا دكتر سلام الله جاويدي گؤروب اونون اوستونه جوموخور اليندهكي عصا ايله دكتر جاويدين باشيني يارير. بو فاصلهده اوُ باش ستارخانين مجسمهسيني يئره ساليرلار. شاهين بو ايشدن او قدر احساساتي اولوركي، تلفونون دستهسيني دانيشانين اليندن قاپيب دئيير: الو...الو ايواي فداتان بشوم، خودتان هستيد؟ او طرفدن دئييلر: آقا، سيزكيمسيز؟ تلفون سيزده نه قايرير لاكين شاهين زيگزاك گئدير و دستهني الدن وئرمير و آغلامسينا - آغلامسينا دئيير: عليحضرتاء احساسات مردم بقدري شديد است كه مجسته ستارخان سردار ملي را هم خورد - خورد كردهاند... هو... هو... هو... هو...
حاجيزاده سيگارساتان
حاجي زادهنين ايرانا قاييداندان سونرا، اوقاف ادارهسيله اوزون - اوزادي داعوا - مرافعهسي وار ايدي. آتاسي دونيادان گئتمهدن هاراني اسه وقف ائتميش و اورادان بير حق نظارت كيچيك اوغلو اوچون آييرميشدي. بو اوغلان، آتانين اؤلمهسي ايله حاجي زادهنين ايرانا دؤنمهسي فاصلهده يوخا چيخميشدير. حاجيزاده يئري - گؤيو آلت - اوست ائيميشدي. لاكين قارداشيندان سراغ وئرن اولماميشدي. حاجيزاده بعضاً عائلهسيندن صحبت آچاندا بونا كام اوشاقدان آجي - آجي ياد ائدردي و اونا قصد ائدنلره نفرت ياغديراردي. حاجيزاده هر واخت بئكار اولاندا والي بوشاچيخاندا بو ايشين داليني توتار و اوقافدان بير شئي قوپاراردي. بو دفعهده عرضحال وئرير و ايشين آردينا دوشور چوخ گل - گئتدن سونرا الينه بير پول توختايير. ياخينلاري مصلحت گؤرورلر او ال - آياغيني ييغيشديرماق اوچون بير پلله آلتي كيمي يئر اجاره ائلهسين و اورادا بونهدي سيگاردان، توتوندن، كبريتدن، آب ناباتدان و بئله - بئله شئيلر ساتسين، او، بئله بير پلله آلتيني تبريزين ميار مياريندا، حاجي شفيعنين قناديسينا ياخين بير يئرده تاپير، اوراني قفسه بندليك ائلهييب، جاماكي قويوب آل - وئره باشلايير. آمما، آخشاملار اونون دؤورهسينه ييغيلانلار حاجزادهني راحات بوراخميرلار. آخشام ايشدن چيخانلار اونا باش ووروب سيگاردان، آب ناباتدان، جورابدان، فلاندان آليرلار. بونلارين بعضيلري حاج زادهنين اوتانجاخليغيندان استفاده ائديب باشلاييرلار نسيه آپارماغا هر گلهن بير جعبه سيگار يا ايكي جوت جوراب گؤتورور و دئيير: حاجزاده يازحسابا، حاج مامانين نسيه دفتري گوندن گونه قالينلاشير، آمما پلله آلتينين قفسهلري گوندن - گونه بوشالير، حاجزاده دونيا ييخيلسادا اؤز شكهلكلريندن ال گؤتورمييهجك. پلله آلتي گوندن گونه بير گئش بير ديشلري تؤكولموش قوجا آغزينا اوخشايير. او چارهسيزليكدن توتون و سيگارلارين يئكه پاكاتلاريني پوفلهييب شيشيردير و يوخاريدان آشاغي دوزور قفسهلره. بير گونده آخشام طرفلري بئش - آلتي نفر اورداييغيليب، دئييب گولدوكلري زمان، بير ماليه مأمور و قولتوغوندا بير دوسيه (بو حاجزادهنين اؤز اصطلاحيدير) ايچينده كاغاذ - كوغاذ گلير و آداملاري اورادا گؤرونجه دئيير: آقالار، ايشي اولمايانلار بويورسونلار. اورداكيلار بير - بير گئديرلر و مأمور اوزونو توتوب حاجزادهيه دئيير: كيشي بو آز مدتده ياخشي توتدورموسان. حاجزاده ايستير دئسين هله هاراسين گورموسن؟ مأمور دئيير: بو ائله كاسيبلارين عادتيدير. ماشاءالله سيبليغيدا ياخشي تئز اؤيرهنميسن، دوزونو دئنه گؤروم گونده نهقدر جنس ساتيرسان؟ يوز اللي ساتيرسان؟ حاجيزاده دئيير: يوز اللي نهدي، دئنه اوچ يوز. سنون هوشون هاردادير، بو پلله آلتيندا هاميسي يوز اللي تومنليك جنس يوخدور، اوندا من يوز اللي تومني هاردان ساتيرام؟ مأمور باشين اگيب پاكاتلارا باخير و ايستير اونلارين بير نئچه سينه ال وورسون، حاجيزاده دئييرسن اؤزووه زحمت آچما ايندي من دئيهرم هاميسي گلسينلر قوللوغووا. سونرا قفسهني تيترهدير و بوش پاكاتلار بير - بير تؤكولور يئره حتي ايكيسي يا اوچوده دوشور مأمورون باشينا. مأمور بو ايشدن دلخور اولان كيمي حاجيزادهنين آديني - سانيني سوروشوب گئدير.
حاجزاده بوش پاكاتلاري يئرلرينه ييغماقدا ايكن حاج شفيع قنادي هوولهسك مغازادان چيخيب حاجزادهدن سوروشور: حاجزادهسني نئچه يازدي؟ حاجزاده دئيير: كيم مني نئچه يازدي. حاج شفيع دئيير. اي بابا، او آدام دارائي مأمور و ايدي. نامرد بيزه 250 تومن ماليات يازدي. تازا ايندي حاجزادهنين ايكي قرانليغي دوشدو بيلديكي باشينا نئجه بؤرك گئچيب. حاج شفيع قنادينين هر گون حاجزادهنين بلكهده يوز برابري ساتيشي وار ايدي. بير آي سونرا بير آيري مأمور آژانلا بيرليكده گلديلر و حاجيزادهيه 150 تومن مالياتين اخطاريني گتيرديلر. حاجيزاده نين بئله بير مالياتي وئرمكه امكاني يوخ ايدي، بونا گؤرهده ايش اجرايا چكدي و بير گون گلديلر كه مالياتي دكاندا اولان جنسلردن گؤتور سونلر. ال آتاندا گوردولر پاكاتلار هاميسي بوشدور، بونا گورهده حاجيزادهني گؤتوروب اؤزلريله آپارديلار. اونو توقيفه وئرديلر. اونه قدر داد - بيداد ائلهدي فايدا وئرمهدي. حاجيزادهنين هر يئرده صحنه علاقهمندلريندن تانيشي اولدوغو كيمي، ماليهده تانيشلاري وار ايدي. اونلارين بيري تصادفي حالدا توقيف اوتاغيندان سووشاندا حاجزادهني گؤرور و سوروشور: حاجزاده سنين بورادا نه ايشين وار؟ حاجزاده دئيير: مني ماليات بوشلوسو ائلهييبلر، گتيريبلر بورا، پيران (تبريز ماليات ادارهسينين عضولريندن و صحنه حياتي ايله آليسانلاردان ايدي، حاجزادهنين دئديگيندن گولماغي توتور. دئيير: كيشي، سن هارا، ماليات هارا؟ سنين يئددي گويده بير اولدوزون يوخدو. كيم سني ماليات بورجلوسو ائيلهييبدير؟ حاجزاده دئيير: بيلميرم، آمما گورورسنكي ايندي بوردايام.
پيران گئدير و نئچه دقيقه سونرا الينده بير دوسيه قاييدير و دئيير: بس بئله، سن شيخ علي اتحاد اولموسان (بو آدام او ايللر تبريزده سيگار فابريكلريندن هاميدان بؤيوكونون صاحبي ايدي و پيران بير لوغاز كيمي بو سؤزو حاجيزادهيه دئيير) آمما بيزيم هئچ خبريميز اولماسين؟ سونرا بير ورق كاغاذ چيخاريب، بير سؤزلر ديكته ائدير و حاجيزاده يازير. يازي اوتاقلاري گزير و ايكي - اوچ ساعات سونرا حاجي ماماني بوراخيرلار. حاجيزاده او گونو اوتانديغيندان يا قورخوسوندان ايش يئرينه قاييتمير. سونرا دا سيگار فروشلوق گؤيلونو وورور، نسيهلرده آلينماميش قالير، پلله آلتي دا گؤزدن دوشور و اوجوز پولاساتيلير. حاجيزادهني سونرا مالياتدان ساري بير نئچه دفعه چاغيريرلار لاكين پيران اونون دادينا دورور و بورجون اؤ دونمهسيني دالييا سالير...
حاجيزاده ميخاناچي
حاجي زاده گئنه بئكار سولهنير. بير آخشام دوستلاريندان بيري دئيير: ائله بيليرم، گئنه بئكارسان بو كافهنين صاحبي هايراپت ارمني، ايستير اوغلونون يانينا فرنگستانا گئتسين. سفري اوزون چكه جك ايستهمير كافه بومدتده باغلي قالسين. اگر سن ايستهسن اوراني سنه دوزلديم. حاجي زاده تشكر ائلير، آمما دئيير قورخورام اورادا پلله كان آلتي كيمي اولسون. اوردا دا گليب نسيه يئييب - ايچسينلر، سورادان دا دوروب گئتسينلر. دوستو دئيير: يوخ جانيم، كافهده بئله ايش اولماز، اولسادا سنين اوتانجاخليغيندان فقط اولا بيلر. بير ياخشي همكاردا تاپارسان، ال - اله وئرهرسيز ايكي ياندان بوراني يولاسالارسيز. كافه اوزوده خوشنام كافهدير. تميز مشتريلري وار. فقط اونلاري قورويوب ساخلايا بيلهسيز. بورا باشا - باش مئيخانادير، سن مشترييه ياخشي باخماسان، او ايكي آدديم سندن قاباقدا يا اوج آدديم سندن اوستهگينه گئدهجك، هايراپتله دانيشيلر، قرار اولور خالص قازانجي يارييا بؤلسونلر، ياريسيني هايراپتين حسابينا تؤكسونلر، ياريسيني دا ايكي شريك گؤتورسونلر. ايش دوزهلير و تازا ايلدن (هانسي تاز ايل؟) ايشه باشليرلار.
حاجيزاده پاساژدا كافه آچيب خبريني ائشيدنلر آخشاملار اورا ييغيليرلار. حاجيزادهنين شريكي چوخ زيرك آدامدي، آمما مشروبدا افراط ائدير. اونا هاردان سونرا باشلير هر ساعاتدا بير استكان آتير. آخشام كافهني باغلاياندا اول كئفلي اولور. البته، حاجيزاده اؤزوده آخشامدان ياواش - ياواش باشلير مز - مزه ائدير. آمما اؤزونو قورويور. حاجزاده اوزونه و همكارينا جيره تعيين ائدير: بير استكان آخشام ساعات آلتيدا، بير استكان دا ساعت 9 دا. خورهيه حاجيزاده باخير، مشروبادا شريكي باش چكير. كافه ياخشي ايشلهيير. حاجيزاده بيرينجي آلتي آيدا هم ماليات بورجونون ياريسني وئرير، همده چوخدان آرزولاديني بير دست رختخواب آلير. بونلارين هاميسيندان دگرلي او كوچهلردن ييغيشير، آخشام گئجه ياريسي خسته - خراب ائوهگلير، سحر ساعت 9 دا دا كافه گئدير. جمعهلر كافه چوخ شلوغ اولور. مشتريلردن بير پاراسي احترام اوچون حاجيزادهني ميزلرينين باشينا چاغيريرلار و او بير دانا «جوك» دئمكله يا بيرشهكلهك چيخارتماقلا اونلاري گولدوروب دورور. گاهدان بير مشريلردن اعتراض سسي ائشيديلر: آي جانيم، بو كافه پاساژدا هاميدان تميز مشروب وئرهردي، بو مشروبلار سودادي وئرير. سس اوجالاندا حاجيزاده اؤز و آراياگيرر، بطريني دگيشير، تازا گتيرديكي بطرونون شكر ساچير...
باند رولونو هم اوزو سينايير، همده مشترييه گؤسترير. آمما، اعتراضلار گوندن گونه چوخالير. سنده شريكي «ياخشي آدام» مشروبلاري سؤرنگ ايله چكيب سودولدورور. بير گئجه گئج واختدير. كافهنين تعطيلينه آز قالير. مشترينين آياغي چكيلير بيردن قاپي آچيلير و قارنيييرتيق كاظملول گئفلي ايچري گيريره او بير ميزين داليندا اوتوروب مشروب ايستهيير. حاجيزاده و همكاري اونا مشروب وئريب وئرمهمكده ال ساخليرلار. بو فاصلهده بير روس كومانداني بير جوان نايب دوم ايله كافهيه گيريرلر. كوماندان حاجيزاده ايله خوش - بئش ائديب، بيرميزه اوتورورلار. اونلار اوتوران لحظهدن قارني ييرتيق كاظمين باخيشلاري جوان افسرين اوزونه ميخلانيب قالير. جوان افسر اولدوغو قدر خوش سيمادير. او چوخ سئور اوتوروب، كوماندانين سؤزلرينه قولاق آسسين و هردن بيرده گولومسهسيين. كاظم دستمالين چيخاريب بوينونو - بو غازيني سيليرو آستادان پيچيلدايير: ديلووي يئييم، سنه قوربان كسيليم و باخيشيني جوان افسرين اوزوندن چكمير. حاجيزاده ايشين پيس يئرده اولدوغونو دويور. آستا آدديملارلا كاظيما ياخينلاشير و يوموشاق ديل ايله دئيير: نايب اجازه وئرسيز ايستيرديك كافهني تعطيل ائدك، ساعات 11 دن سونرا مشروب ساتماق قدغن دير. كاظم دئيير: خفه و دستمالي هاوادا يئلله دير بير ساعاتدير مني بوردا اوتورتموسان اينديده دئييرسن ايستيرم باغلايام. ميهمني اوشاق اله سالميسان. بس نييه اولارا هرنه ايستهييرلر وئريسن؟ منيم پولومون شئري قانجيقدير؟ حاجيزاده دئيير: اونلار گورورسن مشروبو اؤزلري گتيريبلر. بوردا ايچميه جكلر خورهك سفارش وئريبلر اونودا اؤزلري ايله آپاراجاقلار. صاباح گل، خدمتينده وارام قارني تيرييق كاظيم ديير منه و الزاريات اوخوما، يوخسا بسا طووي آلت - اوست ائدهرم. حاجيزادهنين شريكي بير بطري مشروب ايله بير ليوان گتيريب قويور كاظمين قاباغينا، كاظم ليواني دولدوروب چكير باشينا، مز - مزه ائدير و دئييرسن بونا دئييرسن مشروب؟ ائششك جدآبادين دير. سونرا بطري هاوادا فيرلانيبدهيير جاماكي شوشهسينه شوشه پرم - پرم اولوب داغيلير كافهنين تكينه. كوماندان بونو گورونجه آياغا قالخيب دئيير: اولمايا بو اوورش سنه اذيت ائلهمك ايستير؟ كاظم دئيير: منيم هئچ كسله سؤزوم يوخدو، دئييرم سنين او يانينداكينين ديكيني يئييم. اونا من قوربان كسيليم... كوماندانين الي گئدير هفت تيره، كاظمين باشي اوستوندن، آياغي آلتيندان، ساغيندان - سولوندان يئددي دانا گولله پارتلايير. گوللهنين قلپهسي توخونوب چراغ كئچيرو شمع يانديرينجا قارني ييرتيق كاظم آرادان چيخير. جماعت گوللهلرين سسينه او بيري كافهلردن اورا هجوم گتيريرلر. سحر حاجيزادهني كلانترييه چاغيريرلار و اجارهنامه سنن آرادا اولماماسي اوچون كافه باغلانير...
نئچه گون سونرا قارني ييرتيق كاظم حاجيزادهني پاساژداگؤرور و كافهنين باغلانماسيني اوندان ائشيدير. كاظيم ديير سنين كافهن جهنم او گئجه من مفتهسينه اؤلهجاغيديم، جنازم يئرده قالاجاق ايدي. آمما، اؤز آراميزدي اوغلان گئچمهلي دگيلدي... حاجزاده دئيير: آما بيلدينكي، كافهني باغلاديلار، من گئنه ويلان قالديم كاظم دئيير: داريخما، آللاه كريمدي...
بونو دئييب كلوبدان چيخير. فرقه اورغاني بو ايشله موافق اولماديغيني بيلديرمگله گيزليجه اونون كؤلگهسيله نئچه فدائي گؤندهريرلركي، اگر اونون اوچون چتينليك ياراندي يارديم ائله سينلر. اويولونون اوستونده تاراققاچي دكانيندان ايكي دانا تاراققا آلير، اونلارين بيريني ساغ جيبنيه او بيرسينيده اهمالجا سول جيبينه قويور. قهوهخانايا چاتير. پللهلردن يوخاري قالخير، دوز هوپيانير چيخير قهوهخانا صاحبينين قاباغيندا قويولموش ميزين اوستونه. اورادا قليانلار يانيانا دوزولموش و مشتريلرين چوخودا حتي قهوهخانا صاحبي اؤزو نئيگيله قليانلاري سومورورلار. حاجي زاده سؤزه باشلير: جماعت بو گونلرده هر يئرده صحبت بمب آتمدان گئدير، دئييرلر و اشنگتن دؤولتي اوندان ايكي داناسيني دا آذربايجانا سالاجاق. من سيز همشهريلره علاقم اولدوغو اوچون اوبمب لاردان ايكيسيني اؤزومله گتيرميشم، اونلارين بيري ساغ جيبيمده، او بيريسي سول جيبيمده در. بير دقيقه اول قولاق باتيران سس - كوي كسيليب، بوتون باخيشلار حاجيزادهنين اللرينده دير. بلي، بونلاردان بيري آتيلميش، آمما او بيريسي آتيلماميشدير. ايندي من او آتيلماميشي امتحان ائديرم و بونو دئيه، دئيه ساغ جيبينده اولان تارافقا چيخاردير. قهوهخانا صاحبي اونون قيچلاريني قوجانقلايييب حاجيزاده سني آند وئريرم اتاوون روحونا، منيم وار يوخومو كول ائلمه! بير آيري مشتري دئير:
حاجيزاده بيزيم بالالاريميزي يتيم قويما! آمما حاجيزاده شاققيلداغي پاتلاتميشدي. مشتريلرين چوخو قهوهخانادان چيخماق اوچون دار پلله كانلاردا بير - بيرينه گئييشيب قالميشديلار. نئچهسي اؤزونو بالكوندان خيابانا آتيب اورا دورانلاري ازميشديلر. صاباحدان آپارات سسدن دوشموش و قهوهخانادا قوو ووروردون قولاق توتولوردو.
اوزون - اوزادي كشمه كشلر و چكيش - بركيشلردن سونرا 1325 - ين آذرينده فرقه اقتداري تحويل آلير. تبريز كلانتريلريني تحويل آلماقدا نئچهلري داوطلب اولدو. حاجيزاده ده ناحيه يئدديني تحويل آلماغا داوطلب اولدر. هله يئددينجي كلانتريني نئيه؟ چونكي حاجيزادهيه اوردا چوخ اذيت - آزار وئرميشديلر. اونو توقيفده ساخلاييب، اهانت ائديب، يئر سوپورتدورموشدولر. يئري گلنده اونو شاللاق ياباتونلا دويموشدولر. هر حالدا حاجيزاده نئچه مسلح فدائي ايله ناحيه يئدديني تحويل آلماغا يوللانديلر. كلانتريلرده هئچ برمقاومت گؤستريلميه جك، تكجه اسلحه - ابزار تحويل آلينيب صورتجلسه اولاجاقايدي. حاجيزاده سلاحلاشلاري ايله بيرليكده كلانترييه گلدي. آمما كلانتري خلوت ايدي، هر شئي، حتي سلاحلار اسلحه خانادا اؤز يئرينده ايدي. فدا يئلردن بيري اوجادان سسلندي: بورداكيموار، هر كس وار اوزه چيخسين آماندادي. حاجيزاده اوتاقلارا باش چكه - چكه گلدي مأمورلارين استراحت اوتاغينا. بو اوتاق قارانليق ايدي و تكجه بير بالاجا پنجرهسي كوچهيه طرف وار ايدي. حاجيزادهنين گؤزو اول بير شئي گؤمهدي. آمما بير آز اوتاغين فضاسينا آليشاندان سونرا نظرينه گلدي بيريسي كوركه بورونوب بير طرفده مورگولهيير.
كوركو اونون اوستوندن بير يانا آتير. حاجزاده قوجا آجان ابراهيم وكيلي تانير. اوكوسرده حاجزادهني اذيت ائلهمزدي، لاكين حاجزاده اونلا پول وئرندهكي سيگار پاييز جورك آلسين، قوجا آجان دا پولون قالانيني قايتارمازدي:
حاجزاده اوجا سسله دئيير: كيشي دور آياغا سنده ياتماغا واخت تاپدين؟ تشكيلاتيز بيكديردي. كلميشم كلانتريني تحويل آلام. ابراهيم وكيل دئيير: بو كلانتري، بودا سن، بويور تحويل آل، ميه سنون قاباغووي آلان وار؟ حاجزاده دئيير اوزون دانيشما دور آياغا هر شيئيساي تحويل وئر. ابراهيم وكيل چوخ اعتناسيز جواب وئرير: ميرزا باغير، سنكي بئله دگيلدين! هلهگل اوتور بير چوبوقلاشاق، بيزه بوايشدن نه قالير؟ حاجيزاده دئيير: ايستيرسن نه قالسين؟ صاباح كوچهلرده ديلنه جكس. قوجا آجان دئيير: يوخ سني آللاه، آغريوي خيئيرليغا آچ! سن فلكين ايشين نه گؤرورسن؟ آلماني آت گويه، يئره دوشونجه يا نصيب يا قسمت بيرده حاجزاده بيليرسن بورا قوجا تبريزدي، من اوتوز بيش ايلدي بو پالتار اكينمده بو نشان باشيمدا. بيز ستارخانلار، باغيرخانلار، حسين باغوانلار يولا سالميشيق، شيخ محمد خيابانيلري، لاهوتيلري ميداندان چيخاريتميشيق، سن يامان داريلديرسان! دئديم: گل اوتور بير سيگار ياندير.
قوجا آجانين سؤزلري حاجزادهيه اوت وورور، اؤزيله آپارديغي فدائيلده دئيير: سيز بوراني بو كافداردان تحويل آلين! من ياريم ساعاتاجان قاييديرام و كلانتريدن كوچهيه فيرلانير. او فرقهده مشروبو ديليندهده وورمايا چاغينا سؤز وئرديگي حاللا، اؤزونو ياخيندا اولان ميخانايا سالير و بير قاب مشروبلا بير بؤيوك ليوان ايستهير. مشروبو آلار آلماز ليوانا اندهرير و مزهسيز، شب چرهسيز قورت - قورت باشينا چكير. سونرادا مئيخاناچينين پولونو وئريب قائيدير. فدائيلر هر شئيي اوزون برنولاري كوله برنولاري، كمري سلاحلاري، فشنك اختياطيني باتونلاريني هر نه كي وار تحويل آليرلار. لاكين، حاجزادهنين اورهيي هله سويرماييب. او بير سؤز آختاريركي قوجا آجانانين آتماجاسينا بلكه جواب اولا. اوباتونلاري گؤزدن گئچريب دئيير: بونلارين بچه يانالار. بس هاني؟ (حاجزادهني كلانتريده دؤينده ابراهيم وكيله دئيرديلر باتون گتير. اودا هر دفعه دئيهردي. هانسيلاردان مردانا يا بچه يانا؟ هميشه ده اونلار بچه يانا ايسترديلر، بچه يانالارين آجيسي داها آغير اولاردي. بدنين هاراسينا دگسئيدي. گوم - گوي گؤنهدردي). ابراهيم وكيل هئچ انتظار گئتمهدن دئدي سوخموشوق سئون هرچي قبرووه! حاجزاده بو سؤزدن اودتوتوب اليشدي. او ابراهيم وكيلين ياخاسيندان توتوب آفتوماتي قوجانين بوغازينا دايادي، فدائيلر بونو گؤرونچه قوجاني حاجزادهنين چنگيندهن قورتارديلار ابراهيم وكيلدا ديليني قويموشدو قارنينا. او سويا دوشموش سيچان كيمي ديوارين ديبينه سيغينميش و تيترهييردي حاجزاده سياههني فدائيلردن آليب، كلانتريني فدائيلره تاپشيردي و اؤزو گزارش وئرمگه كوميتهيه قاييتدي. اورايا چاتار - چاتماز دئديلر: يولداش پيشه وري سني ايستهييب حاجزاده برك فكره گئتدي، پيشهوري نهدن خاطره اونو ايستهميش. او پيشهوهرييهدرين حؤرمت بسلهديگي حالدا اوندان چكينردي. او قاپييا تققه وروب ايچري گيردي و سلام وئردي، پيشهوري اونو كؤرجك اليندهكي قلميميزين اوسته آتدي و بير آزدا آجيقلي دئدي: سن ميه سؤز وئرمهميسنكي داديلووه مشروب ديمهسين گؤرونورسن يا چوخ ارادهسيز آدامسان، يادا قول - قراريني
ييرسين! حاجزاده دئيير يوخ رفيق پيشهوري من نه ارادهسيزم، نه دهكي قول - قراريني اونودانام. آنجاق او ابراهيم وكيل منه دئيهن سؤزي سيزه دئسه ايدي، من بير قابينان آجيغيمي اوتدوم، سيز حش ايكي قابينان دا آجيغيزي اوتانماسيز.
- بو ابراهيم كيمدي؟ او نئجه جاناواردي؟
- او بير چورموش رضاشاه آجانيدي، باشي گوراتيترير، آمما ديلي آداما اودوورور.
- آماستين، دئدين آدي نهدي؟ - ابراهيم! ههسنين بو ابراهيملانه شوخلوعون؟
- منيم اونونلا شوخلولوغوم يوخدي گئتميشديم كلانتريني تحويل آليم، دؤنوب منه دئيير: بورا قوجا تبريزدي. بير ستارخانلار، باغيرخانلار، حسين خان باغوانلار، علي مسيولار نه بيليم كيملر شيخ محمدخيابانيلر يولاسالميشيق گل اوتور هله بير چوبوق پوسگوروك منيمده حيرصيم باشيما ووردو اورادان چيخديم بلكه حيرصيمي سويودوم بير وقت گؤردوم مئيخانا دايام بير قابينان حيرصيمي سويوتدوم، سيز اولسايدير هئچ ايكي قابينان دا بلكه سويومايايدير. پيشهوري گوتوب اونا ياخينلاشدي و دئدي آتالار دئييبلر بير آجيياندا، بيرده گئجينده اؤزونو ساخلا، سن تياتر يارانميسان، قاييت صحنهيه!...
حاجزاده! اوندان سورا حتي عؤمرونون سونونا جان مشروب ديلينه وورمادي. او صحنهده جدي فعاليت گؤسترديگي حالدا، دوستلارينين اصراري ايله ستارخان آتليلاري جبههيه يوللاناندا اونلاردان ايستهييركي اونودا اؤزلري ايله آپارسينلار. فرقه داغيلاندان سونرا، ذوالفقارينين آتليلاري اونو ياخالاييب آتيني و سلاحيني آليرلار و زنجانين قان دوندوران قيش گئجهسينده اونو آللاه اميدينه بوراخيرلار.
اونلاردان بيري دئيير: بير گولله حرام ائتمكه گلمز. قوي گئتسين شاختا اؤزو قرارين قويار. حاجيزاده پيادا والي يالين تبريزه يولادوشور. تبريز قويوب گئتديگي تبريز دگيل، هر يئرده قان، اؤلوم، دهشت حؤكم سورور، تئاتر باغلانيب، بعضيلري توتولوب، بعضيلري گزلهنيب، ملي اركستردار باداغين اولوب، نه بير سؤز ائشيدن وار، نه بير هارايا چاتان. ائوي غارت اولوب، هر يئره اوز گتيرير قاپيلاري باغلي گؤرور، گئنه قارا گونلرديش قيجريردير. بير گون بوردا، بير گون اوردا، بير گون سينمانين بليط ساتان كيوسكوندا گئجهلري سحره چاتديرير. بير آخشامدا دالداناجاق فكري ايله چارپيشاندا داليدان بير نفر اونو چاغيرير، دؤنوب باخير آدامي تانيمير، آمما آدام داليدان گلن ايكي تفنگچييه اشاره ائدير آپارين! اونلار حاجيزادهني ساليرلار قاباقلارينا. حاجيزاده اونلارين اشارهسيندن آنليركي، اونو 7ـ نجي كلانترييه آپاريرلار. بر ايل اول همين كلانتريني تحويل آلديغي گون ممد باديمجانچينين دئديكلري يادينا دوشور، آجي گولومسهيير...
اونو كلانترييه تحويل وئرديلر. هلهنه ياخشيكي اذيت ائلهمهديلر. شايدده تازا گلن مأمورلار اونو تانيما ديلار. زندانين دفترينده فرقه زندانيلري اونو گؤرونجه ايچرييه خبر وئرديلر و بير دقيقه چكمهدن ايچريدن هورا سسي اوجالدي حاجيزاده زندانين ايچري حيتينه گيرنده مينلرله فرقه زندان رئيسي حيته گلميش اونو گؤرمك، اونونلا گؤروشمك ايستهييرديلر. گئجه حاجيزاده سون گونلر باشيندان گئچهنلري نقل ائلهدي باشيندن نه بلالر آشيرميش و نه تهلكهلره توش اولموشدو. زندان چوخ باسان - باسان ايدي. او قدر آدامين ال - اوزيوماسي ايچون ايكي دانا سوشيري وار ايدي. حاجيزاده الي شيره چاتاندان سونراشيري ياريمجيق آچدي. ايكي اووج سو اوزونه ووردو، ايستيردي اللرين يوسونكي دالدان بير تانيش سس اوجالدي «ستارخان آتليسي، كؤپك اوغلو، قيرناني ائله آچمازلاري اودونوب باخاندا ممد باديمجانچيني گؤرور. ممد ايستر سؤزونه ادامه وئرسين، حاجيزاده اونا مجال وئرمير و دئيير: آژادان، سن منه دئدين يامان، من سنه دئيهرم مامان. بونو دئيه - دئيه او چيلتيك چاليب بورجودور. باديمجانچي اوزدن گئديب شير باشيندا دورانلارين گولوشلري آلتيندا وردان اوزاقلاشير...
بير گون حاجيزادهني ملاقاتا چاغيريرلار. حاجيزادهنين هئچ واخت گؤروشو اولمازدي. بونا گؤرهده او تعجب ائدير و اؤز - اوزونه دئيير:
اولمايا اشتباه اولوب. بونونلا بئله گئيينيب گئدير گؤروش يئرينه. گوروش يئري برك ازدحام ايدي، هايكويدن قولاق توتولوردو. آمما حاجيزاده گوروشه گلنلرين آراسيندا ساري قليخاني گؤرور، ساري قولوخاندا اونو گؤرور. خوش - بئشدن سونرا رضاخان دئيير: دئديم بير گليم سيزلري گوروم. وكيلكشيك سوروشوركي كيمي ايستيرسن؟ دئييرم: ستارخان آدديلاريني. دئيير: دئييم كيم گليبدي؟ - دئنه باغيرخان پياداسي گليب. سني اونلارين ايچينده گؤرمهديم، دئديم، چاغير، سننلهده هر حال - احوال ائلهييم. روز، روزگارين نئجه گئچير؟ بيرآز سيگاردان - فلاندان گتيرميشم. حاجيزاده دئيير: خان چوخ لطفه ائلهميسن، منه خجالتليك وئرميسن. سونرا سالار (ساري قليخان) چؤنوركي، حاجزاده عفو عمومي اوچون مجلسده دانيشيليب، آذربايجاندا او قدر ظلم - ستم اولوب، ناحاق قانلار تؤكولوبكي، به قول معروف، او قدر شور اولوب خاقدا باشا دوشوب. بو گون - صاباح آللاه قويسا زنداندان بوراخيليرسان. دئييرم صلاح اونداديركي، بير حلال سودامميشيني تاپاق، يئرووي سالسين، پالتارووي يوسون، ياماسين، غذاوي پيشيرسين، بلكه بو وئيلانليقدان قورتاراسان!
حاجزاده دئيير: سالار، منيم نه ائويموار، نه ايشيگيم وار، نه ايشيموار. بو هاردان اولار؟
- آكيشي. بير آروادين قارنيني دويورماغا نه واركي؟
- آمماخان، بئله اولماسينكي، من اونا ارواد اولوم!
- بئله بوش سؤزلر دانيشما، مينهرسن بوينونا، سورهسن هارا ايسته سن!
بو سؤز بئله قاليرتا حاجزاده آزاد اولور. اونلار أشيكدن، ايچريدن سُراغلاشيب حاجزادهيه بير دول آرواد تاپيرلار. حاجزاده گئدير ائو اوسته. آرواد اول چوخ قوللوق ياراشديرير، او حاجيزادهنين باشيندان گيريب آياغيندان چيخير. آروادين يانيندا بيرده بير گيديكاريوار، دئيير، خالام دير. منيم چوخ زحمتيمي چكيب، اونو آللاه اومودونا بورا خانمارام. خالا ياشي آلتميشي آشسادا چوخ قيلديريم قاشدي. بير گون حاجيزاده ائوه گلنده خالا قاچير قاباغاكي، بو گون ائوه ماما گلميشدي. گليني يوخلادي، او بويلودور. حاجيزاده بو سؤزدن ائله ديسكينيركي، اليندهكي قاتيق جاناغي زويوب دوشور يئره... حاجزاده تعجبله دئيير بير هله اوج اي اولماييبكي ائولنمشيك. آمما من هله هئچ... خالا عشوه ايله دئيير: هله سن بونا بير باخ! بني آدمه ياخشيليق يوخدور. خالا دئيير: من سنه موشتولوق وئريرم، عوضينده سن قاتيق بارداغيني يئره چيرپيب مني بولاشديريرسان. حاجزاده اؤز يانيندا دئيير: بالام ائله بيل دوشاب آلميشيق، مربّا چيخيب...
او، چؤنوب خالايا دئيير: آخ بو ايش آدمدن خاتمه هاردا گورونوب، بلكهده اؤزونو مريم بيلير؟ آمما من... آرواد حاجزاده آغزيني آچيب دانيشماغا مجال وئرمير. اونو ساغدان، سولدان توپارلايير.
- سن بو سؤزلري ديليوه آليب دانيشما. آرواد دئديگين آهن ربادير. بيرده گؤردون حامامدا اوتوروب يويوندوغو يئرده سككيدن قاپدي، عوام كيشي هوپپاداني هوپ ائلهدي. حاجزادهنين ديشي باغير ساغيني كسير، آمما صلاحي اوندا گؤرور سحر آچيلانا قدر سسيني چيخارتماسين، سونرا گؤرسون باشينا نه چاره قيلابيلر. آروادين اؤزوندن ده لال - كار بير كلمه سس چيخمير. خالا گؤرور حريف بوينونا آلمادي، اؤزوده اولاردان دگيلكي حيهتي، ائوي اونون اوزونه چكهسن. بونا گؤرهده ايكينجي پردهني اويناماغي قرارا آلير و باشين آتيب ياتير. آمما حاجزاده ايلان ووران ياتير، او ياتير. سحره ياخين بير قيشقيريق سسينه يوخودان ديك داشلانير. خالا نهكي گوجووار باغيرير واي يانديم، واي الوولانديم!... حاجزاده يئريندن قالخيب گلير و سوروشور: خالا نه اولوب؟ نه اولاجاق، آدي باتميش سانجيب، هاراني سانجيب؟
دئمهلي ديي، ضربان ائلهييب، سن بس هارانين كيشيسي سن؟ بير آز مرهمدن زاددان تاپ گتير.
- بس اوباجين قيزي هانسي جهنمده دي؟ من گئجهنين بو واختي مرهمي هاردان تاپيم؟
- او دونن گئجهدن ناخوشلويوب اوزوقويلو قاليب. تئز اول، نئيه مات - مات منه باخيرسان؟
حاجزاده وازليندن، پارافيندن بير شئي تاپيب گتيرير و دئيير: آلا بوندان سورت، او ضربان ائيلهين يئره!...
- بودوها سنه سورتمهلي گتيرديم! بونو دئييب، تومان كؤينكلي قاچير كوچهيده تووشيه، تووشيه ساري قليخانين كوچه قاپيسيني دؤيور. اودا قاپييا چيخيب حاجي زادهني او حالدا گؤرونجه دئيير: سو بايليقدا گئجهلر گئدردينكي، گئج اولوب، اينده سحر آچيلماميش گليرسن؟ دانيش گؤروم نه اولوب؟ حاجزاده قيزارا - قيزارا ماجراني نقل ائدير. ساري قلي خان دئيير: ايش كيشي باشينا گلهر، نيه بئله ال - آياغوي داغيديرسان؟ اونون شريني سووماخ منيم بورجوم، آنجاق سؤز وئركي، او آروادا بير شعر قوشاسان. حاجزادهنين قاشلاري چاتيلدي. خان، سنده ائله بيل شوخلوغا واخت تاپميسان. سحر اچيلسا، او منيم آبريمي قاپي - قونشو ايچينده تؤكر هئچ بيلمهديم گئجه قصدي نه ايدي. آدي باتميش اونو سانجانماز، او آدي باتميشي سانجار...
قلي خان سوروشور: هله او كافتارين آدي نهدي؟ حاجزاده دئيير بيلميرم. او اؤزو دئيير. آدي زئبيدهدير. قليخان دئيير: هر واختكي شعري يازيب گتيردين، منده او غفريتهنين شرريني سنين باشيندان سووارام.
قليخان حاجيزادهني ائوه تكليف ائلهدي، آمما او عذر ايستهييب اوردان آيريلدي. شاخدا آدامين آمانيني كسيردي. او باخيركي كوچهده قالسا دوناجاق. گيرير حامامدا جاني قيزيشير، او خومارلانير، شعر گليب قونور دوداقلارينا:
زوبئيده، جان زوبئيده، جان زوبئيده،
داليگن، قاباغي باردان زوبئيده،
بو شهري تاپميسان هاردان زوبئيده
زوبئيده، زوبئيده (نقرات)
حيتده ياغدي قار، قالدي قالاندي،
دئسه تاپديم گؤمور هر كس بالاندي
* * *
25-1324 نجي ايل (آذربايجان دموكرات فرقهسينين قدرتده اولدوغو ايل، آذربايجاندا آرتيستلره و صحنه صنعتينده اولانلارا چوخ خوشبخت بير ايل ايدي. آذربايجان تئاتري بوتون شعرلرده خصوصيله تبريزده چوخ رونقلنميشدي. تئاتر اؤزو اوچون تازا امكانلار طلب ائديردي. تانينميش آرتيستلردن بيري، محمدعلي رشدي، منيم ابتدائي مكتبده معليميم اولموشدو. او منه ائله مدرسه ايللريندن قاراداغلي دئيهردي. اونون سون ايللر، منيم كتابخانادا ايشله ديگيم ايللر، اورا گل، كئدي اولاردي. تبريز معارف ادارهسينين تفتيش ادارهسي، بير سيرا نمايشلره كئچميشده «ناروا - نامناسب» مؤهر و ئيديگي اوچون وضعيتين دگيشمهسيله «روا - مناسب» اولموشدولار. بونلارين بير سيراسي چاپ اولموش، يا هله ال يازماسيندا ايديلر. رشدي اونلاردان نُت گؤتورهردي و من نت گؤتورمكده اونا يارديم ائدرديم. بو ايشدن ساري من شير خورشيد صحنهسينه و يا آخشاملار بالاباغا (ارك باغينا) باش وورارديم. بوگورشلرده اورداكي آرتيستلردن و بو آرادا ميرزا باغير حاجيزاده ده اولاردي. ياديمدادير رشدي بير گون ويكتور هوگونون «بينوايان» اثريندن كاوروشون ماجرالاريني آيريجا دفتره چيخارماغي خواهش ائتدي. ظاهراً اونو بير نمايشنامه حالينا گتيرمك فكرينده ايدي من چيغارديغيم يازيني اوخوياندا آرتيستلردن نئچهلري بيرده ميرزا باغير حاجيزاده اورادا ايديلر. او ديالوگومدا درين دقت يئتيريردي. نئچه گون اوندان سونرا صحبت آراسي اوسوروشدو: اوخودوقلارينين ايچينده بير «دلقك» سيماسيندا بيري اولوب؟ آز فيكيرلهشندن سونرا دئديم: نييه، فرانسه ديلينده چوخ گؤزل بير قرائت كتابيوار، كتابين آدي دير. اوندا بير «بوم - بوم، سيرك دلقكي، عنوانلي بؤيوك آرتيستيدن بير ماجرا نقل ائديب او قدركي ياديمدادير كتابين اصليني بير ولايتي يازيچي يازميش اولا. قرار بئله اولدو ياخين گونلرده من او ماجراني نقل ائديم. اوقولاق وئرسين. سونكو قرار اونونلا ايدي.
ماجرانين مضمونو آشاغا - يوخاري بئله ايدي.
X «پاريسين ايشچي محلهلريندن آبئس آديندا بير محلهده بير ايشيچي عائلهسي ياشايير. عائلهنين آلتي ياشيندا فرانسوا آديندا بير اوشاقلاري وار. فرانسوا اولدوقجا چئويك و شن بير اوشاقدير. بير گون آنا سحر اوشاغي ساغ - سلامت مدرسهيه آپارير. آمما ناهار ياخين اوشاق قيزديرمادن پؤرتموش و هذيان دئديگي حالدا ائوه قايتاريلير. آنا ال - آياغيني ايتيرير. اوشاغين آتاسي اوزاق يئرده ايشلهيير. اونا خبر وئرمك امكاني يوخدو. آنا مرتب اوشاغين آياقلارين يويور، النينا ايسلاق حوله سالير، اونو بير كلمهده اولسون دانيشديرماغا چاليشير، اونون اويونجاقلاريني گؤزونون اؤنونه دوزور چاليشير اوشاغا سود ايچيرسين، آغزينا قايناتما داميزسين، آمما اوشاق بوتون بونلاري قايتارير و حالسيز دوشور. آخشام آتا ائوه گلير، ماجرادان خبردار اولور. ايندي دوقتورال چاتمازدير. اوشاق بو حالدا قالارسا سحره قدر الدن گئدهجك... فرانسوا، اوغلوم نه ايستيرسن؟ بو حالدا اوزونو و بيزي نيگران قويورسان. فرانسوانين آغزي و گؤزلري يومولودور، قولاقلاري اشيتمز. آتا، بالاجا اوتاقدا او طرف بو طرفه گئدير كيي سيني الينده اووجدورور و آخرين دفعه سوروشور. فرانسوا بير كليمه دانيش بيزي سئويندير: سن نه ايستيرسن؟ فرانسوا بيردن دانيشدي: من بوم بومو ايستهييرم! بوم - بوم، آتا فيكره دالدي. بو سؤزو او هاچان و هارادا ائشيتديگيني شاشدي. آلني قيرشدي و باخيشلاري كئچميشي جيرماقلادي. بيردن دوداقلارينين جؤجولرينه بير گولوش قوندو. بير اؤتري ايشيق اونون ذهنيني آيدينلاتدي. يادينا گتيردي بير ياي آخشامي سيركده بوم بوم (دلقك) چوخ مهارتله آسلانير، اوبنددن بير آيري بنده سيچرايير، سيركدهكي اوشاقلاري هل - هليه گتيرير. فرانسوا يوزلرله اوشاقلا آتيلير. دوشور و دلقكين اوجادان يئره هوپپانا سيله موزيك «بوم - بوم» سسي ايله ايكي ضربه آلير و يوزلرله اوشاق بير سسله بوم - بوم دئيه باغيريرلار. فرانسو گئجهنين بو چاغي بوم - بوم ايستهييردي. آتا دونوب يئرينده قالدي. او بوم بومو هاردان تاپا بيلر؟ سيركه قدر اوزون - اوزادي بير يولو گئتمهلي اولدو. سيركين برنامهسي قورتاريب، قوروجولار سيركي يئر به يئر ائدير ديلر. بيريندن بؤيوك آرتيستين اوتاغيني سوروشدو. قوروجولاردان بيري دئدي: اينانا بيلميرم او ايندي بورادا قالميش اولا. بونونلا بئله او اوتاغا طرف يئريدي. بوركونو بو اليندن او بيري الينه آلدي. قاپييا ضربه ووردو، ايچريدن بير گورسسن «بويورون» دئدي. قاپيني آچماغا جسارت ائلمهدي. قاپيني ايكينجي دفعه دؤيدو. بو دفعه قاپيني ايچريدن اوجا بويلو، ياراشيقلي، شيك گئيينميش بيريسي آچدي و طرفين كيم اولدوغونو بيلمهدن اونو ايچرييه يول وئردي. آتا باخيشلاري يئره تيكيلي، خجالتدن بئزهميش حالدا ساييلي كلميهلره داياناراق دئدي: آدي فرانسوادي، يايداسيزي سيركنده گؤروب يوخودان آيليندان بايليبدي. ايندي سيزي ايستهيير، حالي اولدوقجا ياماندير... دلقك قالين شنئليني چيگنينه اؤرته - اؤرته دندي: اينديكي بالاجا فرانسوا مني ايستهيير ائله بو اياق گئتمهليييك.
آتا التماسلي سؤزلر ايله چاليشدي دئسين: گئجه بو وقتسيزه چتين اولاجاق، يول چوخ اوزاقدير، آما دلقك اونو ائشيتميركيمي يولا دوشدو...
ائوه چاتاندا آتابوم بومو قاباخلاييب ائوه گيردي. او شادليقلا اوجا دان دئدي: فرانسوا، بوم بوم، بوم بوم بيزيم ائويميزده دير. گؤزلريني بير دقيقه آچسان اونو گؤره جاقسان. فرانسوا بير لحظه ديرسكلندي گؤزلرين آچدي. باخدي، سونرا يئنه گؤزلري يومولدو وديلي توتار - توتماز دئدي: من بوم - بومو ايستهييرم. بو، بوم - بوم دگيل. آتا و آنا حئيران اونا باخيرلار. آنا گؤز ياشلاريني ساخلايا بيلمير. آتا اوزو ديوارا باشي آشاغي، سيماسي دالغين دايانيب بوم - بوم ديله گلدي: فرانسوا دوغرو دئيير، من اونون ايسته ديگي دلقك دگيلم. او بير لحظهده گؤزدن ايتير، اوتوراجاغا درين بير حزن چوكموشدو. بو فاصلهلرده حاجيزاده اؤزونو ساخلايا بيلمهديگيندن ديوارا اطراف چونموشدو. اونون حتي بير دفعه گؤزلرينين ياشلاري اللريني ايسلاتديغيني گؤردوم. منيمده حاليم اوندان ياخشي دگيلدي. ياريم ساعات كئچمهميشدي قابي تاغ و از آچيلدي. بو دفعه بوم - بوم اؤزو ايدي قيرميزي پيرتلاشيق ساچلار. اوزون قاشلار، جؤجولر قولاقلارا قدر چكيلميش، قوندارما بورون، شئنل، چكمهلر او اؤزو ايدي. او وقارلي كيشي اوتاغين اورتاسيندا ماياللاق سالدي و آياقلاري يئره چاتاندا لنگرلي سسله دئدي بوم - بوم! فرانسوا گؤزلرين آچدي. سولموش دوداقلاريندا اينجه گولوش چوكدو او ياتاقدا اوتوروب، دوروب اوجادان سئوينه - سئوينه دئدي بو، بوم - بوم دي. بو، بوم - بوم اؤزودي. نئچه لحظه حزن ايله دولو دخمهده شادليق آشيب داشييردي. اوندان سونرا بير هفته آبئس محلهسينين سكنهلري هر گون آخشام بير كالسكهنين فرانسوا گيلين قاپيلاريندا دايانديغيني گؤروردولر. كالسكهدن اؤزونو اؤرتويه چولقاميش بير آدامين كالسكهدن يئنيب ائوه گيرديگيني و بير ساعات سونرا اونون ائوي ترك ائتديگيني گوروردولر. آخر گون فرانسوادا يارانان سولفونلوق آرادان گئتميش، او ساپ - ساغ اولموشدو. آرتيست اوراني ترك ائدنده آتايامان تشويشده ايدي. او بو بؤيوك كيشينين خجالتيندن نئجه چيخاجاق او يئنه بوركونو الينده اووخارلير و قيريق كلمهلرله آرتيسته دئمگه چاليشير. سيز بؤيوك زحمت چكميسيز. من بيلميرم بو هامي زحمتين عوضينده نه ائده بيللم؟ اليمدن نمايش گلر؟ بؤيوك آرتيست دئير: بو سؤزلر دانيشماغينا ديمز، سيزمنه اجازه وئرين كارت ويزيتيمين اوستونده يازيلميش «پاريس سيركينين دلقكي بوم - بوم» ون سونرا بو سؤزلري ده آرتيرم و بالاجا فرانسوانين اختصاصي دوقتورو.
بو ماجرا آرتسيتلر آراسيندا بؤيوك هيجاني ياراتدي و سونرالار ائشيتديگيمه گؤره حاجيزاده اونا ديالوق حاضيرلاماقدا ايدي لايكن تاسفلر اولسونكي حادثهلر ماجرالاري ياريمچيق قويدو. حاجيزاده هيچوقت بودرين انسانليق دويغوسويا پرولموش ماجراني اونوتمادي، بونو توركجه صحنهيه چيخمارتماق آرزوسو اونون قانيله قاريشدي. 1340 ايللرينده فرصتدن فايدالانماقلا بير سيرا يازيلار كيمي روزنامهلرين بيرينده چاپ ائتديم. او روزنامهنين ورقيني آييرميش و جيبينده گزيرهردي كيم بيلر؟ بلكه بير گون «تفتيش بدني»ده اونودا تاپيب پروندهيه قوشموشدولار.
حاجزاده اوسيغينجا قدر مني تبريز آكتورلاريله تانيش ائلهدي او، بير آز و اغراق سؤزلر دئدي، گئجه گئچميشدي. آكتورلاردان محمدعلي رشديني تانيرديم، منه معلم اولموشدو. او بيريلر ايله تانيشليغيم ايللر دوام ائتدي...
حاجيزاده 1325 دن سونرا
1325 و 26 نجي ايللري حاجيزاده زندان چكير. او «متجاسرلرين» عفو قانونو تصويب اولاندان سونرا بير چوخ زندانيلر ايله آزاد اولور. زندانيلرين بير چوخونون اعداما، يا آغير حبسلره محكوم اولدوقلاري اونو سيخير و روحوندا آجي خاطره ايزلري بوراخير.
او زنداندان آزاد اولاندان سونرا گئنه ايشسيزليك، گئنه سرگردانليق چكير. هر وقت هاوايا بولود گلنده اونو توقيف ائديرلر. سئوال - سورغويا چكيرلر: سن فلان يئرده فلان سؤزو دانيشميسان، هانسي خبري هانكي آداما وئيرميسن؟ سنكي دئييرسن دا ايندي مشروب ايچميرسن، نه اوچون اونلارلا گل - گئديوي كسميرسن، بو مزاحمتلردن هئچ زامان حاجيزادهنين ياديندان چيخمايان بير حادثهنين او «عميد ديوان» دان سؤز دوشنده نقل ائدردي. عميد ديوان اوتوخوملوق شهرباني افسرلريندن بيري ايدي. هئيورهره بير جانا وار ايدي. وزني يوز اوتوزدان اوسته ايدي، درجهسي سرگردايدي و هميشه تبريز كلانتريلرينين بيرينده رئيس اولار او بير بوينويوغون مستملهكه افسري كيمي ساغي - سولو آياقلاييب كئچردي. دئيهرديلر سحر قليان آلتي بير ال جگر، اورك، بؤيرك و بير قاب پاچا ايشكنهسي ايله نوش جان ائدردي. او قزوينلي ايدي و توركو ايله فارسيني قاتاردي و اؤزونه خاص بير ديل دانيشاردي. البته، اونون بو قولدور و قولچوماق اولدوغو اوز يئرينده تبريزين شوخ و جرأتلي آداملاري اونونلا باش - باشا قوشار، آخشام آلا تورانليغيندا عميد ديوانين يولو اوسته بيرينده گيزلهنير و او كئچنده بركدن اونا «پورسوق!» ائدرديلر. بو ايش او قدر تكرار اولدوكي، او هميشه كوچهده ايكي نفر بوينويوغون آجان ايله حركت ائدردي.
حاجيزاده دئيير: بير گون ناهار يئمهميشم، پاساژدان ياواشجا سويروشورم داش مغازالارا، بلكه اورادا بير شئي تاپيب يئيهمكي بيردن عميد ديوان آجانلاري ايله اوزبه اوزچيخدي. اصغر قزيل ديشين كمرينده بير «دستبند»ده وار. عميد ديوان دئدي «حاجيزاده وا ايستد»، دوردوم. اصغرخان تفتيش بدني كند. اصغر ياخينا گئديب دابانلارين يئردن قالخيزيب عميد ديوانين قولاغينا پيچيلدادي. ظاهراً دئدي كوچهده تفتيش بدني ائتمهگين ياخشيلغي يوخدو. اونلار مني بير خلوته چكديلر. عميد ديوان دئدي «حسين وكيل صورتجلسه يازير». حسين اليندهكي كاغاذلارين آراسينا كپي كاغاذي قويدو و اوستونده يازدي «صورتجلسه». اصغر قيزيلديش جيبلريمي گزدي. بيردانا ال - اوز قورولاما دستمالي، نئچه دانا اوشنو سيگاري، ياريم جعبه جب سينا، شنونون كاغازيندا بو سؤزلر يازيليب: ويلون ويلونم كرد، وارد زندانم كرد، حالاكي ميري به غربت، آسياوش كن بد مروت. اصغر كاغاذي اويان - بويان ائدير اوخويور، بير شئي باشادوشمور. عميد ديوانا اوزادير: قوربان باش تاپماق اولمور، رمزدير، خط ده اؤز خطي دير، عميد ديوان كاغاذي آليب، بارماقلاري آراسيندا ساخلاييب، چاليشير اوخوسون: ويلون، ويولونم كرد، يعني چه؟ واريدي تهرونم كرد، يعني چه؟ حالا كه ميري به غربت، آسياوش كن بدمروت! اينها چييه؟ اصغر قيزيل ديش دئيير: قوربان، حتماً رمزدير...
عميد ديوان دئيير: سن دؤولت ايله مزاح ائيلهرن، دادگاه جوابيني وئرهر:
حاجيزادهنين ايشي كلانترييه چكير. باز جولوق دوام ائدير. عميد ديوان سوروشور ايندي سن نه ايش گؤرونن؟ حاجيزاده دئيير: من دللالليق ائديرم. عميد ديوان دئيير: دهكي، وطن دللالليهم. حاجيزاده دئيير:
- رئيس، منيم دده مدن بير اوزوك قاليب نئچه ايل وار اونو ساتا بيلميرم، وطني هاردان ساتاجاغام؟ وطني ساتانلار مشروطه انقلابيندا بؤيوك مالكلر و تاجرلر ايدي.
اونلار روس و انگليس سفارتلرينه پول وئريب اونلارين بايراقلارين آليرديلاركي لازم اولاندا اونو ائولرينين يا تجارتخانالارينين دامينا تاخسينلاركي، انقلابچيلارين اونلارلا ايشلري اولماسين! بوردا حسين وكيل ال قالديريب دئيير: - قوربان، بو سؤزون جوابيني اجازه وئرسيز، من دئييم: بو هله آدين سياسي قويوب، آمما بيلمير هانسي بايراغي آلماق حلالدي، هانسيني آلماق اولماز. چونكي حرامدي. قيرميزي بايراغا پول وئرمك حرامدي، او بيدينلرين بايراغي دير، آمما شاهدان شاهانه عيبيوار. سن ايران پادشاهينين بايراغي عوضينه روس پادشاهي يا انگليس پادشاهي بايراغي وور. سونرا بؤيوك بير معمايا جواب وئرميش كيمي باخيشلاري اول عميد ديواني، سونرا، اصغر قيزيلديشي داها سونرا حاجيزادهني گزدي. اونا تكجه حاجيزاده آستادان جواي وئردي: عغليوه دوعا يازيم، هله پيس - پيس آديندا وكيل قويوب!...
پرونده «اؤزوم اولسم - رمزي ايله شهربانييه گوندهريلدي. اوردا چوخ سؤزلردن سونرا دئديلله بيزيم اليميزده محرمانه گزارش واركي، سن ايران كمونيستلري ايله چكسلاواكي كمونيستلري آراسيندا رابط سن، بونون جزاسي اؤلومه قدر وار.
حاجيزاده نين كوفرو چخير اطلاعاتداسسين سالير باشيناكي، كوپك اوشاغي، ايت اوشاغي، دونن يازيق قارداشيمي، معصوم اوشاغي برمهگور ائلهديز. بو گونده منيم اوزومه پاپيش تيكرسيز؟ آي عدالت، آي قانون، آي مجلس، آي سازمان ملل، گلين گؤرون بونلارمن يازيق آدامدان نه ايسترلر؟ ايش پيس يئرلره چكيره رئيس نظميه اؤزو دخالت ائدير. دئييللر: بير نفر تاپ تاسنه ضامن اولسون، حاجيزاده دئيير گؤندهرين حسن قرهبوغ گلسين. شعبه رئيسي دئيير: او اولماز، چونكي اوندان دا گزارش وار. نئچه گون قاباق مئيخانادا دئييب ائله بيل روسلار گلير. حاجيزاده دئيير: منيم اوندان ساواي آداميم يوخدو. دئيين او گلسين منه ضامن اولسون، من ده اونا ضامن اولوم. اونلار بو ايشي باشلاريندان آچماق اوچون بو ايكي باشلي ضمانته بويون قويورلار.
حسن قرهبوغ گلير، او اوتاغا گيرنده شعبه رئيسي قيافه توتوب دئيير: حسن گئنهنه بارا قويموسان؟ حسن دئيير: نه اولوب؟ شعبه رئيسي دئيير: نه اولاجاق، مئيخانادا دئميسن روسلار گلير. حسن دئيير: هله من ده دئييرم بس نه اولوب؟ او تلفون هاني؟
تلفون اوردا، آمما تلفونلانه ايشين وار؟
- هئچ نه، تلفون ائلهييرم گلمهسينلر!...
1950 - 1952 نجي ايللرده صلح و قورتولوش حركاتي دونيايادا يوكسهلير. آتم بمبونون آمريكاليلار طرفيندن ژاپونون هروشيما و ناكازاكي شهرلرينده پارتلاييشي و شورالار بيرليگينين بو قدرتي الده ائتمك بلاشلاري بؤيوك بير رقابته چئوريلير و بو رقابت دونيا صلح و قورتوش حركاتيني بير عمومي دموكراتيك قيميلدانمايا چئوريلير و «من صلحه سس وئريرم» نداسي هر يئره سس سالير. پيكاسونون باريش گؤيرچيني ماوي بايراقدا دالغانير و بوتون خلقلري باريش و دموكراسيه چاغيرر. ميرزا باقر ذاتاً بو حركاتا قوشولمايا بيلمز ايدي. بئش ايل قانا بويانميش تبريز، هله يارالاري ساغالماميشين بير اجتماعي - انقلابي حركت اوجاغينا چئوريلير. «آذربايجاني نجات وئرمك» اوچون آپاريلان قتل - غارتلر، آمانسيز اولدوغو حالدا خلقي سارسيتماميشدير. صلح بيانيهلري «من صلحه سس وئريرم» هر طرفدن ائشيديليردي. حاجيزادهده بو آخينا قوشولموشدو. مركزي حكومت قورخور و اؤزلري دئميشكن بو حركت آيري بير دموكرات فرقهسينين يارانماسينا سبب اولماسين دئيه، اونو قينيندا بوغماق قرارينا گلميشدير.
حاجيزاده جوربه جور بهانهلر ايله تئز - تئز شهربانيه آپاريلر و سئوال - سورغويا آلينيردي. بير دفعه اطلاعات رئيسي اوندان سوروشدو! آخي صلحون گؤير چين ايله نه رابطهسي اولا بيلر. او دئيير: ايندي گؤيرچيندير چوخ چكمزكي باياللاغي اولاجاق.
تبريز زنداني دولوردو بو شاليردي و اورادكي محبوسلار ايستر ايشجي، ايستر دانشجو، ايستر معلم يا محصل و كاسب حاجيزادهنين يولونو گؤزلهييرديلر. حاجيزادهنين شرينكارليقلاري، دولغون ديالوقلاري هر دفعه گلنده تازا ماجرالار و ائشيديلمهميش «جوك» داغار جيني ايله گلمهسي، زندانين داريخديريجي حياتيني شنليگه چئويريردي. او گونلر حاجيزاده اؤزونه تازا بير مشغله سئچميشدي. بو مشغله ائو كرايه ائتمك ايستهينلر. ائو تاپماق ايدي.
تصادفاً بو آرادا دموكراتيك جمعيتلر اوچون مناسب ائولري تاپماق دا اونون عهدهسينه دوشوردو. او بو ائولرين بيريني كلينيك آدينا، بيريني آموزشگاه شبانه، بيريني اسناد دفتري آدينا اجاره ائدير. وقت اولور بو ائولر لووا گئديرلر. گليب حاجيزادهني آپاريرلار. گئنه سيم - جسم كي، سن بو ائولري توتاندا نييه بو اجاره چيلرين كيم اولدولاريني اؤيرنمهمسن. بو ايش اؤزو دؤولته - مملكته بؤيوك خيانت دگيل؟ حاجيزاده دئيير: باش اوسته بوندان سونرا هر كس ايستهسهكي اونا ائو تاپام، دئيهرم اول گئت سوء سابقه گتير، سونرا دانيشاق.
اوردا دقتله اوزونه و بؤركه باحير و دوداق التي دئيير «علي آقا» لاپ قورومساق اولدون گئتدون. سونرا گليب كلانترينين قاپيسيندان باشيني ايچري اوزادير و دئيير: اسدخان (اسدخان كلانتري رئيسينين كيچيك آديدير) منيم بؤركومو دگيشديرمكله نه اولاجاق؟ اگر هنرين وار منيم بئينيمي دگيشدير...
2ـ اصغر داواتگر اوغلو نايب كاظم، قديم نظميه چيلردن ايدي. اوداها قوجالميشدي. آمما ياخشي آدام اولدوغوندان هله نايب اولليك تبرتي ايله وار - گل ائدردي. بير گون حاجيزاده گورور بير قادين حامامدان گلير. نايب كاظم دا كوچهده اوز به اوزدن گلير. بو آرادا بير نظميه سرهنگيده هاردانسا اوردا تاپيلير. نايب كاظم سرهنگين الينه باهانا وئرمهمك اوچون، ياناشيركي آروادين چادراسين باشيندان آچسين. نايب كاظمين الي آروادا طرف اوزاناندا او باغيريركي «نايب كاظم! سنده قورومساق اولدون؟» محاجيزاده نايب كاظمين يانيندان سووشاندا ائشيديركي سرهنگ اونا دئيير! صاباح اؤزونو اطلاعاتا، تانيتديرسين. علي اقا بونو هاردان ائشيدير ششگيلانا جارساليركي: نايب كاظمي اطلاعات ايستهييبلر، صاباح اؤزوم گئده جاغام، اولارا نشان وئرهجاغام!...
حاجزادهنين شهرين بوتون دليلريندن و «دوييه لريندن» خوشو گلير، اونلارلا خوش - بئشي وارايدي. بعضاً دئيهردي: كاش من ده اونلاردان بيري اولايديم، آمما حيئف اونلاردا اولان قورخمازليق منده يوخدو. او، آرزولاردي «علي بئداوام» اولسون. او دئيهردي «علي بئداوام» آغلير، اونون آغلاماسيني من دويورام، گؤز ياشلاري صوراتلارينا يوخ، دامجي - دامجي ايچرسينه دامير. او گؤز ياشلاريني چؤرهيينه يارانليق و ايچديكي اسپيرته مزه ائلهيير...